Η ΕΠΟΝ αποτελούσε την προμετωπίδα των αγώνων της αριστεράς της εποχής και μαζί με τον ΕΑΜ ήταν αυτοί που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην απελευθερωση της Ελλάδας από τον Γερμανικό Ζυγό. Η ΕΠΟΝ, δηλαδή η νεολαία του ΕΑΜ ιδρύθηκε μια μέρα σαν σήμερα πριν από 80 χρόνια. Ο ΕΑΜ ιδρύθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου τπυ 1941, 2 χρόνια δηλαδή νωρίτερα από την ΕΠΟΝ.
Ο ΕΑΜ ήταν ενεργή οργάνωση μέχρι τις 27 Δεκεμβρίου του 1947, τα μέλη της συγχωνεύθηκαν με τον Δημοκρατικό στρατό Ελλάδος, η ΕΠΟΝ ήταν ενεργή μέχρι το 1958, όπου διαλύθηκε με την απόφαση του ΚΚΕ να διαλύσει τις παράνομες οργανώσεις του κόμματος. Η ΕΠΟΝ αν και ξεκίνησε ως μια ευρύτερη νεολαία της αριστεράς, κατέληξε ως η νεολαία του ΚΚΕ, που συμμετείχε βέβαια από την αρχή. Η ΚΝΕ φτιάχτηκε πάντως 10 χρόνια μετά την διάλυση της μαζικής νεολαίας της ΕΠΟΝ.
Η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων (ΕΠΟΝ) ιδρύθηκε στις 23 Φλεβάρη του 1943, ύστερα από πανελλαδική σύσκεψη που συνήλθε στην Αθήνα με πρωτοβουλία της ΚΕ του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου Νέων (ΕΑΜΝ). Στη σύσκεψη πήραν μέρος αντιπροσωπείες από τις οργανώσεις «Αγροτική Νεολαία Ελλάδος», «Ενιαία Εθνικοαπελευθερωτική Εργατοϋπαλληλική Νεολαία», «Ενιαία Μαθητική Νεολαία», «Ενωση Νέων Αγωνιστών Ρούμελης», «Θεσσαλικός Ιερός Λόχος», «Λαϊκή Επαναστατική Νεολαία», «Λεύτερη Νέα», «Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδος», «Σοσιαλιστική Επαναστατική Πρωτοπορία Ελλάδος», «Φιλική Εταιρεία Νέων». Επίσης συμμετείχαν τα μέλη της ΚΕ του ΕΑΜΝ, αντιπροσωπείες του ΕΑΜΝ Μακεδονίας και Πελοποννήσου, καθώς και αντιπροσωπεία του εθνικού συμβουλίου των φίλων της Νέας Γενιάς. Με την ίδρυση της ΕΠΟΝ οι προαναφερόμενες οργανώσεις αυτοδιαλύθηκαν και συγχωνεύτηκαν στις γραμμές της. Το αυτό ίσχυσε και για το ΕΑΜ Νέων, που ήταν τμήμα νεολαίας του ΕΑΜ και είχε ιδρυθεί στις 5 Φλεβάρη 1942 στην Αθήνα, με πρωτοβουλία της ΟΚΝΕ και με τη συμμετοχή, αρχικά, των οργανώσεων «Φιλική Εταιρεία Νέων», «Σοσιαλιστική Επαναστατική Πρωτοπορία», «Δημοκρατική Ενωση Νέων» και «Ελευθερια».
Η ΕΠΟΝ αυτοπροσδιοριζόταν από τα ιδρυτικά της κείμενα και το καταστατικό της ως οργάνωση εθνικοαπελευθερωτική, αντιφασιστική – προοδευτική, αντιπολεμική – φιλειρηνική. Βασικούς της σκοπούς είχε:
– Την εθνική απελευθέρωση, την πλέρια ανεξαρτησία και ακεραιότητα της Ελλάδας, με καθημερινό και αδιάκοπο αγώνα.
– Την υπεράσπιση των συμφερόντων και δικαιωμάτων της νέας γενιάς στη ζωή, στη μόρφωση και στον πολιτισμό.
– Την εξολόθρευση του φασισμού τόσο στα χρόνια της κατοχής όσο και μετά, με όποια μορφή κι αν παρουσιαζόταν.
– Τον αγώνα κατά των ιμπεριαλιστικών πολέμων για την κατοχύρωση της ειρήνης με βάση την αυτοδιάθεση των λαών και νεολαιών και την αδελφική συνεργασία τους.
– Την ανοικοδόμηση της Ελλάδας από τα ερείπια του πολέμου προς το συμφέρον και την ευημερία ολόκληρου του λαού της.
Η ΕΠΟΝ έγραψε απαράμιλλες σελίδες ηρωισμού στα χρόνια της Εθνικής Αντίστασης, αλλά και μετά. H συμβολή της στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα ήταν μοναδική. Από τις γραμμές της πέρασαν 600 χιλιάδες νέοι και νέες, από τους οποίους 35 χιλιάδες έγιναν ανταρτοΕΠΟΝίτες μαχητές του ΕΛΑΣ και 36 χιλιάδες αγωνίστηκαν στον ΕΛΑΣ των πόλεων, στον εφεδρικό ΕΛΑΣ και στα έμπεδα. Δεν υπήρξε διαδήλωση όπου η ΕΠΟΝ να μην έδωσε το δικό της μοναδικό «παρών» στο μαζικό αγώνα κατά των κατακτητών. Και δεν υπήρξε μάχη όπου να συμμετείχαν ανταρτοΕΠΟΝίτες και να μη διακρίθηκαν. Σε 1.300 υπολογίζονται οι ΕΠΟΝίτες αντάρτες που έπεσαν στο πεδίο της μάχης, ενώ άγνωστος παραμένει ο αριθμός αυτών που έπεσαν στις διαδηλώσεις των πόλεων, που εκτελέστηκαν, που πέθαναν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης ή που πιάστηκαν και βασανίστηκαν από τις αρχές κατοχής και τα όργανά τους.
Η ΕΠΟΝ πρόσφερε τα πάντα για την απελευθέρωση της Ελλάδας από το φασιστικό ζυγό και δε δίστασε να ξανασηκώσει το λάβαρο της εθνικής ανεξαρτησίας και απελευθέρωσης, όταν η χώρα ξαναβρέθηκε υπό κατοχή – αυτή τη φορά βρετανική. Ετσι και στις 33 ημέρες που κράτησε η μάχη της Αθήνας το Δεκέμβρη του 1944 παιδιά 16, 17, 18, 20 ετών έδωσαν τη μάχη στην πρώτη γραμμή του πυρός, ενώ στο πλευρό τους έτρεξαν ανταρτοΕΠΟΝίτες από τη Ρούμελη, το Μοριά, τη Θεσσαλία, ακόμη και από τη Μακεδονία.
Με τους αγώνες και τη δράση της η ΕΠΟΝ κέρδισε την υποστήριξη της συντριπτικής πλειοψηφίας της ελληνικής νεολαίας, την εκτίμηση και την αναγνώριση όλων των αντιστασιακών νεολαιών της Ευρώπης, με αποτέλεσμα το Νοέμβρη του 1945 να αντιπροσωπεύσει την ελληνική νέα γενιά στο ιδρυτικό συνέδριο της ΠΟΔΝ που έγινε στο Λονδίνο.
Με αυτές τις περγαμηνές, μ’ αυτή την ιστορία και σε συνθήκες όπου κυριαρχούσε ασύδοτη η μοναρχοφασιστική τρομοκρατία του μεταβαρκιζιανού καθεστώτος, η ΕΠΟΝ οργάνωσε και πραγματοποίησε το πρώτο της συνέδριο περίπου 3 χρόνια μετά την ίδρυσή της, 13 Ιανουαρίου του 1946.
Η προετοιμασία και η διεξαγωγή του Συνεδρίου
Η απόφαση για τη διοργάνωση του Συνεδρίου της ΕΠΟΝ πάρθηκε στη Γ` Ολομέλεια του Κεντρικού Συμβουλίου της οργάνωσης που πραγματοποιήθηκε στο διάστημα 18-22 Αυγούστου του 1945. Στην ολομέλεια αυτή κλήθηκαν και πήραν μέρος 40 αντιπρόσωποι απ’ όλες τις περιοχές της Ελλάδας. Μάλιστα, για πρώτη φορά σε συνεδρίαση του ΚΣ συμμετείχαν και αντιπρόσωποι από την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, την Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου. Σ’ αυτή τη συνεδρίαση εκλέχτηκε και Οργανωτική Επιτροπή που επιφορτίστηκε με το έργο της διοργάνωσης του Συνεδρίου.
Αρχικά το συνέδριο ορίστηκε να γίνει προς τα τέλη του 1945, αλλά στη συνέχεια, με απόφαση της οργανωτικής επιτροπής (Νοέμβρης 1945), μετατέθηκε για το δεύτερο δεκαήμερο Ιανουαρίου του 1946. Η αναβολή εκείνη κρίθηκε αναγκαία κυρίως για να μπορέσουν αντιπροσωπείες της ΕΠΟΝ να πάρουν μέρος στο ιδρυτικό συνέδριο της ΠΟΔΝ στο Λονδίνο και στο Πανσπουδαστικό Συνέδριο που γινόταν τότε στην Πράγα, αλλά και για να γίνει δυνατή η συζήτηση των πορισμάτων αυτών των συνεδρίων στο συνέδριο της ΕΠΟΝ. Ολο το διάστημα πάντως από τη Γ` Ολομέλεια του ΚΣ της και μετά η ΕΠΟΝ έζησε στον πυρετό της προσυνεδριακής δουλιάς, των συνελεύσεων και των συνδιασκέψεων των οργανώσεών της, αλλά και της καθημερινής επαφής με τη νεολαία. Μέχρι τη στιγμή που το συνέδριο άνοιξε τις πύλες του.
Κυριακή 13 Ιανουαρίου 1946, ώρα 9 το πρωί. Στο βήμα του συνεδρίου ανέβηκε για να κηρύξει την έναρξη των εργασιών του ένας ΕΠΟΝίτης από το προεδρείο της ΕΠΟΝ Αθήνας. «Σήμερα – είπε μεταξύ άλλων – οι νέοι και οι νέες της Ελλάδας πραγματοποιούν το Α` Αντιφασιστικό Δημοκρατικό Συνέδριο της ΕΠΟΝ. Ανάμεσα στους αντιπροσώπους βρίσκονται διαλεχτοί αντάρτες των βουνών και επονοελασίτες της πόλης. Βρίσκονται απ’ όλες τις περιοχές 354 αντιπρόσωποι. Από εδώ θα σαλπίσουμε το σύνθημα της ενότητας. Σήμερα! Εδώ μέσα σ’ αυτή την αίθουσα με αντιπροσώπους εκατοντάδες απ’ όλη της Ελλάδα έτοιμοι για καινούργιο ξεκίνημα που θα το στεφανώσουν καινούργιες νίκες».
Η ημερήσια διάταξη του Συνεδρίου περιλάμβανε τα παρακάτω θέματα:
- Η Παγκόσμια Συνδιάσκεψη Νέων και η προσχώρηση της ΕΠΟΝ στην ΠΟΔΝ. Εισηγητής ο Στ. Γιαννακόπουλος.
- Η δράση της ΕΠΟΝ και το πρόβλημα της ενότητας της νέας γενιάς. Εισηγητής ο Φ. Βέτας.
- Η πνευματική και σωματική διάπλαση της νέας γενιάς. Εισηγητής Ν. Ακριτίδης.
- Εγκριση καταστατικού της ΕΠΟΝ.
- Εκλογή νέου Κ.Σ.
Την έναρξη του συνεδρίου χαιρέτισαν οι αντιπρόσωποι των κομμάτων, ενώ στη διάρκεια των εργασιών το λόγο πήραν σπουδαίοι άνθρωποι της Επιστήμης, των Γραμμάτων και των Τεχνών, ανάμεσά τους και οι αγωνιστές ιεράρχες, ο Μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ και ο Μητροπολίτης Ηλείας Αντώνιος. Επίσης παραβρέθηκαν και χαιρέτισαν αντιπροσωπείες ξένων προοδευτικών οργανώσεων νεολαίας, καθώς και πρόεδρος της ΠΟΔΝ Γκυ ντε Μπουασόν. Οι εργασίες του Συνεδρίου ολοκληρώθηκαν το Σάββατο 19 Ιανουαρίου, ενώ την επόμενη οι ΕΠΟΝίτες πήραν μέρος σε πανηγυρική συγκέντρωση που έγινε στο γήπεδο του Παναθηναϊκού.
Σ’ όλη τη διάρκεια των εργασιών αναπτύχθηκε πλούσιος προβληματισμός, έγιναν ζωντανές συζητήσεις και στο τέλος λήφθηκαν αποφάσεις που κατά κοινή ομολογία εξόπλιζαν την οργάνωση, δίνοντάς της στέρεο βηματισμό στο νέο ξεκίνημα που έκανε. Η απόφαση του συνεδρίου καταπιανόταν με όλα τα φλέγοντα προβλήματα των νέων της εποχής, από τα πιο απλά ως τα πιο σύνθετα και αποτελούσε ένα ζωντανό δυναμικό προγραμματικό ντοκουμέντο με άμεση εφαρμογή και με προοπτική την κοινωνική αλλαγή. «Προβάλλοντας στην ελληνική νεολαία και στο έθνος μας το πρόγραμμά μας αυτό – έγραφε μεταξύ άλλων η απόφαση του Συνεδρίου – δηλώνουμε πως θα επιδιώξουμε με όλες μας τις δυνάμεις να συνεργαστούμε με τις αρχές, με τις οργανώσεις και με κάθε πολίτη, σε ό,τι αφορά τη σωματική και πνευματική ανάπτυξη της νέας γενιάς. Δηλώνουμε πως θα συνεχίσουμε με ενθουσιασμό και πίστη τον αγώνα για να δημιουργήσουμε το νέο Ελληνα, τον ελεύθερο, δημιουργικό και αισιόδοξο οικοδόμο της νέας ελληνικής Δημοκρατίας. Το νέο Ελληνα, συνεχιστή των καλύτερων εθνικών παραδόσεων. Δημιουργικό φορέα των κατακτήσεων του ανθρώπινου πολιτισμού. Πιστό στρατιώτη της ιδέας του έθνους της ειρήνης, πρόμαχο της Λαϊκής Δημοκρατίας. Αξιο δουλευτή του χεριού και του πνεύματος, για την ανοικοδόμηση της πατρίδας μας και για τη δημιουργία ενός ανώτερου νεοελληνικού πολιτισμού».
Οπως ήταν φυσικό, το ξενόδουλο μεταβαρκιζιανό καθεστώς δεν μπορούσε παρά να νιώθει οργή και μίσος για μια τέτοια οργάνωση νεολαίας, πολύ περισσότερο που αυτή η οργάνωση είχε και τεράστια απήχηση στη νέα γενιά της εποχής εκείνης. Ετσι η ΕΠΟΝ υπέστη πλήθος διώξεων για τη δράση και τις ιδέες της, με τελική κατάληξη να τεθεί εκτός νόμου, στα τέλη του 1947, με τον περιβόητο Ν. 509. Κανένας όμως διωγμός και καμία απαγόρευση δεν ήταν σε θέση να σβήσουν το έργο της από την ιστορία. Η ΕΠΟΝ μετά την απόφαση να μπει στην παρανομία συνέχισε να διατηρείται ως ο δεύτερος παράνομος μηχανισμός του ΚΚΕ, που τον διεύθυνε ο Στ. Κασιμάτης (τον πρώτο διεύθυνε ο Νίκος Πλουμπίδης). Η ΕΠΟΝ διαλύθηκε ωστόσο με απόφαση της 8ης Ολομέλειας του ΚΚΕ, που διεξήχθη το Γενάρη του 1958, η οποία αποφάσισε επίσης τη διάλυση των Κομματικών Οργανώσεων Βάσης του ΚΚΕ και την αναστολή έκδοσης του παράνομου Ριζοσπάστη, διαχέοντας το ΚΚΕ στην ΕΔΑ. Επί της ουσίας η οργάνωση μπήκε στη νεολαία της ΕΔΑ, όπου αργότερα μετεξελίχθηκε στη νεολαία Λαμπράκη.
Η ιστορία μετά την διάλυση της ΕΠΟΝ
Η ΕΔΑ είχε δημιουργηθεί το 1951, ενώ παράλληλα δημιουργούνταν η Ενιαία Δημοκρατική Νεολαία Ελλάδας (ΕΔΝΕ) ως νεολαία της Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς (ΕΔΑ), αρχικά σχήματος πολιτικής συνεργασίας, μέσα στο οποίο δρούσαν και οι δυνάμεις του ΚΚΕ που δεν πέρασαν στην πολιτική προσφυγιά. Η πλειοψηφία των μελών και στελεχών της ΕΔΝΕ ήταν παλιοί ΕΠΟΝίτες. Η ΕΠΟΝ όμως συνέχιζε να υπάρχει ως παράνομη οργάνωση της νεολαίας του ΚΚΕ.
Στις 5 Σεπτεμβρίου του 1952 η ΕΔΝΕ διαλύθηκε με την υπ’ αριθμόν 65 απόφαση της Επιτροπής Δημοσίας Ασφαλείας του Νομού Αττικής. Η απόφαση της Επιτροπής Ασφαλείας χαρακτήριζε την ΕΔΝΕ ως «εξωκομματική οργάνωση» του ΚΚΕ που αναπλήρωνε «εις όλας τα αντεθνικάς εκδηλώσεις την διαλυθείσαν κομμουνιστικήν οργάνωσιν ΕΠΟΝ». Με άλλη απόφασή της η ίδια Επιτροπή υπέδειξε τον εκτοπισμό των μελών της ΕΔΝΕ «επί ενα έτος», στον Αη Στράτη και στο Τρίκερι. Η ΕΔΝΕ στη συνέχεια μετονομάστηκε σε Νεολαία της ΕΔΑ. Το 1958 τα μέλη της ΕΠΟΝ προσχώρησαν στην νεολαία της ΕΔΑ, όλα αυτά μέχρι το 1963, όπου μετά την δολοφονία του αγωνιστή της ειρήνης και συνεργαζόμενου με την ΕΔΑ βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη (υπέκυψε στα τραύματά του στις 27 Μαΐου), ιδρύθηκε στις 28 Μαϊου του 1963 την επόμενη μέρα της δολοφονίας, η Δημοκρατική Κίνηση Νέων (ΔΚΝ) «Γρηγόρης Λαμπράκης». Τον Σεπτέμβριο του 1964 η Νεολαία της ΕΔΑ με την ΔΚΝ «Γρηγόρης Λαμπράκης» συνενώθηκαν για τη δημιουργία της «Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη» (ΔΝΛ).
Η Δημοκρατική νεολαία Λαμπράκη ήταν μια από τις άλλες μεγάλες νεολαίες της αριστεράς, που φτιάχτηκαν ποτέ, με πάρα πολύ πλούσια δράση στην εποχή προ της δικτατορίας. Το 1968 η νεολαία αυτή διαλύθηκε όμως διαλύθηκε και φτιάχτηκαν οι νεολαίες του ΚΚΕ (ΚΝΕ) και η ΕΚΟΝ «Ρήγας Φεραίος» η νεολαία του ΚΚΕ Εσωτερικού. Ο Ρήγας Φεραίος μάλιστα φτιάχτηκε πριν την ΚΝΕ. Αν και οι δύο οργανώσεις είχαν πλούσια αντιδικτατορική δράση, δεν κατάφεραν ποτέ να φτάσουν την δυναμική και την μαζικότητα της ΕΠΟΝ, το γιατί βρίσκεται σε πολλούς λόγους, που αυτοί έχουν και συνέπεια στο σήμερα, όχι μόνο σε ότι αφορά τις νεολαίες της αριστεράς και τη συμμετοχή των πολιτών στα κόμματα, αλλά και στο γενικότερο κλίμα ενάντια στις πολιτικές νεολαίες ή αν θέλετε στις νεολαίες των κομμάτων. Βέβαια πολύ σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι διασπάσεις, που θα εξηγήσουμε συνοπτικά στη συνέχεια.
Υπήρχαν δυο ΚΚΕ και δύο αριστερές νεολαίες λόγω των γεγονότων που έγιναν στην Τσεχοσλοβακία το 1968 και της διάσπασης του γραφείου του ΚΚΕ το ίδιο έτος. Οι νεολαίες αυτές νομιμοποιήθηκαν το 1974 μαζί με τα κόμματα. Η ΚΝΕ παρενέβη στα πανεπιστήμια ως Πανσπουδαστική, αργότερα μετονομάστηκε σε Πανσπουδαστική Κίνηση Συνεργασίας. Ο Ρήγας Φεραίος, κατέβαινε ως δημοκρατικός αγώνας από το 1974 εως το 1978, όπου υπέστη διάσπαση με τα μέλη του να φεύγουν και να δημιουργούν την β’πανελλαδική, που διαλύθηκε το 1981. Ο δημοκρατικός αγώνας έπαψε να υπάρχει το 1993 και έπειτα ακολούθησαν διάφοροι σχηματισμοί της ανανεωτικής αριστεράς, που ουσιαστικά αποτελούσαν την έκφραση του Συνασπισμού και αργότερα του ΣΥΡΙΖΑ στα πανεπιστήμια. Παλαιά μέλη της Β’ Πανελλαδικής έφτιαξαν τις αριστερές συσπειρώσεις, όπου αργότερα με την διάσπαση της ΚΝΕ και την δημιουργία του ΝΑΡ μετεξελίχθηκαν σε ΕΑΑΚ (Ενιαία Ανεξάρτητη Αριστερή Κίνηση). Σήμερα στα πανεπιστήμια υπάρχει η ΠΚΣ, η ΕΑΑΚ και διάφορες άλλες νεολαίες αριστερών παρατάξεων και προφανώς η ΔΑΠ και η ΠΑΣΠ.
Κανένας όμως και ποτέ δεν έφτασε την μαζικότητα τόσο των αντιστασιακών οργανώσεων της κατοχής όσο και των νεολαιών. Τώρα για τον εαν αυτό αλλάξει στο μέλλον, δεν είμαστε προφήτες ούτε και νοστράδαμοι. Εμείς περιγράαφουμε αυτό που βλέπουμε τώρα.
