Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα του 2015 θυμόμαστε τις βασικές πτυχές του δημοψηφίσματος της πρώτης κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ. Για να μπορέσουμε βέβαια να ερμηνεύσουμε τα γεγονότα πρέπει να μπούμε στο κλίμα της εποχής.
Το 2009 διεξήχθησαν πρόωρες εκλογές από την κυβέρνηση του Κώστα Καραμανλή στις 4 Οκτωβρίου. Ο τότε πρωθυπουργός σε διάγγελμα που έκανε στις 2 Σεπτεμβρίου του 2009 επικαλέστηκε ως κύριο θέμα των εκλογών την δυσχερή κατάσταση της οικονομίας λόγω της παγκόσμιας κρίσης του 2008. Ο Καραμανλής ήθελε να εφαρμόσει ένα μικρό εσωτερικό μνημόνιο προκειμένου να βελτιώσει την κατάσταση της οικονομίας. Το μνημόνιο περιελάμβανε μικρές περικοπές στους μισθούς και εξορθολογισμό των προσλήψεων των δημοσίων υπαλλήλων και αύξηση κάποιων φορολογικών συντελεστών. Τα μέτρα που θα λάμβανε η κυβέρνηση της ΝΔ θα έβρισκαν αντίθετη όλη την αντιπολίτευση και τον κόσμο στους δρόμους σε μεγάλα συλλαλητήρια. Ο Καραμανλής αντιλαμβανόμενος την κατάσταση προκήρυξε τις εκλογές όπου κέρδισε ο Γεώργιος Παπανδρέου με 43,92% όπου βασικό του σύνθημα ήταν ότι λεφτά υπάρχουν. Ερχόμενος στην κυβέρνηση ο Παπανδρέου οδήγησε την χώρα στο πρώτο μνημόνιο. Την θέση του Καραμανλή πήρε ο Αντώνης Σαμαράς και αργότερα την θέση του Γιώργου Παπανδρέου ο Ευάγγελος Βενιζέλος. Το 2009 ο ΣΥΡΙΖΑ του Αλέξη Τσίπρα πήρε μόλις το 4,6% των ψήφων. Ακολούθησαν εκλογές το 2012 όπου έγιναν διπλές, ο ΣΥΡΙΖΑ βρέθηκε στην θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης και στην κυβέρνηση ο Αντώνης Σαμαράς. Στις πρώτες εκλογές του 2012 (Μάιος) ο Σαμαράς βγήκε πρώτος με 18,85% και ο ΣΥΡΙΖΑ δεύτερος με 16,78%. Το ΠΑΣΟΚ ακολουθούσε με 13,18% και οι ΑΝΕΛ με 10,61%, ενώ για πρώτη φορά στην Ελληνική βουλή θα έμπαινε η Χρυσή Αυγή με ποσοστό 6,97%. Στις δεύτερες εκλογές (Ιούνιους 2012) ο Σαμαράς θα κέρδιζε με 29,66% και ο ΣΥΡΙΖΑ θα έβγαινε δεύτερος με 26,89% και το ΠΑΣΟΚ θα πήγαινε στο 12,28%. Στην περίοδο 2012-2015 υπογράφτηκε το δεύτερο μνημόνιο. Και τα δυο μνημόνια είχαν αρνητικές συνέπειες για τον λαό όπου βρέθηκε σε δυσχερή οικονομική θέση, και βέβαια τα μνημόνια αύξησαν κατά πολύ την λαϊκή αντίδραση και αγανάκτηση. Αποτέλεσμα όλου αυτού ήταν μετά την μη εκλογή του προέδρου της Δημοκρατίας να γίνουν εκλογές τον Ιανουάριο του 2015 όπου πρώτο κόμμα βγήκε ο ΣΥΡΙΖΑ με 36,34% και δεύτερη η ΝΔ του Σαμαρά με 27,81%. Το ΠΑΣΟΚ βρέθηκε στο 4,68% ενώ η Χρυσή Αυγή βρέθηκε στην τρίτη θέση με 6,28%. Ο ΣΥΡΙΖΑ έφτιαξε κυβέρνηση με τους ΑΝΕΛ που είχαν μπει στην βουλή με 4,75%. Υποσχέθηκαν στον λαό πως θα σκίσουν τα μνημόνια χωρίς όμως να πουν το τι ακριβώς θα έκαναν, δηλαδή αν θα έβγαιναν από την Ευρωζώνη, από την ΕΕ ή αν θα έμεναν σε αυτόν τον υπερεθνικό οργανισμό. Αυτό προφανώς προκάλεσε πανικό στην ΕΕ όπου προσπάθησε να έρθει σε συννενόηση με την κυβέρνηση που υπουργός οικονομικών ήταν ο Γιάννης Βαρουφάκης.
Τον Ιούνιο του 2015 η κυβέρνηση ήρθε σε ρήξη με την ΕΕ και ο πρωθυπουργός στις 27 Ιουνιου του 2015 προκήρυξε το δημοψήφισμα όπου διεξήχθη μια εβδομάδα αργότερα και συγκεκριμένα στις 5 Ιουλίου του 2015. Το αντικείμενο διαφωνίας της κυβέρνησης με τους δανειστές υπήρξε το είδος των οικονομικών μέτρων, τα οποία έπρεπε να πάρει η Ελλάδα για την ολοκλήρωση του προηγούμενου προγράμματος οικονομικής διάσωσης έναντι του ελληνικού χρέους και ένα νέο πακέτο διάσωσης. Το δημοψήφισμα αυτό ήταν το πρώτο μετά από το 1974 και το μοναδικό στη σύγχρονη ελληνική ιστορία που δεν αφορούσε στη μορφή του πολιτεύματος. Το ερώτημα που τέθηκε στον Ελληνικό λαό ήταν αν έπρεπε να γίνει αποδεκτή η συμφωνία. Στο ψηφοδέλτιο καταγράφονταν τα έγγραφα που έπρεπε να εγκρίνει η Ελληνική κυβέρνηση και μάλιστα στα Αγγλικά, χωρίς βέβαια κανένας να έχει διαβάσει αυτά τα πολυσέλιδα έγγραφα ή τουλάχιστον να τα έχει παρουσιάσει στον Ελληνικό λαό. Ο λαός ψήφισε ΟΧΙ, δηλαδή δεν ενέγκρινε τα συγκεκριμένα έγγραφα, με ποσοστό 61,31%.
Από την αντιπολίτευση το ερώτημα αυτό δεν θεωρήθηκε ότι είχε να κάνει με τα έγγραφα αλλά με το εαν εντέλει η Ελλάδα θέλει να παραμείνει στην ΕΕ ή ΟΧΙ. Η κυβέρνηση σε όλη την διάρκεια των ημερών πριν το δημοψήφισμα ανακοίνωνε πως δεν υπάρχει τέτοιο ερώτημα, δηλαδή το εαν θα μείνει η χώρα μας στην ΕΕ. Υποστήριζε ότι το δημοψήφισμα είχε χαρακτήρα συμβουλευτικό και θα αποτελούσε μοχλό πίεσης έναντι των δανειστών. Η αλήθεια είναι πως έτσι πως κατέληξαν τα πράγματ, όντως οι αιτιάσεις της αντιπολίτευσης δεν είχαν βάση.
Ο ΣΥΡΙΖΑ, οι ΑΝΕΛ και η Χρυσή Αυγή τάχθηκαν υπέρ του δημοψηφίσματος και υπέρ της απάντησης «όχι». Η Χρυσή Αυγή μάλιστα τάχθηκε κατά των υφεσιακών μέτρων, είτε ευρωπαϊκών είτε της κυβέρνησης. Το ΚΚΕ δήλωσε την καταψήφιση της διεξαγωγής δημοψηφίσματος τέτοιου ερωτήματος, διαφωνώντας σε οποιαδήποτε υφεσιακά μέτρα και δηλώνοντας ότι θα επιδίωκε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος με επιλογή, όχι μόνο το «όχι» στην πρόταση μέτρων αξίας 11 δισεκατομμυρίων των θεσμών αλλά και «όχι» στην πρόταση μέτρων 8 δισεκατομμυρίων της κυβέρνησης με αυτόματη έξοδο της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.). Πάνω σε αυτό το ΚΚΕ εμφάνισε δικό του ψηφοδέλτιο που βέβαια σε όποιο εκλογικό κέντρο βρέθηκε θεωρήθηκε άκυρο.
Η Νέα Δημοκρατία υποστήριξε ότι το ερώτημα ουσιαστικά είναι «Ναι» ή «Όχι» στη ζώνη του Ευρώ και δήλωσε ότι επιζητεί την παραμονή της Ελλάδας σε αυτήν, και ομοίως το Ποτάμι όμοια τάχθηκε υπέρ του «Ναι» και αποδοχή της συμφωνίας. Το ΠΑΣΟΚ θεώρησε το δημοψήφισμα αντισυνταγματικό, παίρνοντας θέση για την καταψήφιση της διεξαγωγής του. Στις 3 Ιουλίου το ΣτΕ όμως έκρινε “απαράδεκτες” (νομική ορολογία) τις προσφυγές δύο πολιτών για τη συνταγματικότητα του δημοψηφίσματος, δηλώνοντας στην ουσία αναρμόδιο, καθώς η Ελλάδα δεν διαθέτει Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο, όπως άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ο Λαϊκός Ορθόδοξος Συναγερμός στήριξε την αποτροπή και αποχή του Δημοψηφίσματος και τόνισε την Εθνική ενότητα του Ελληνικού Λαού. Θεση υπέρ του ΝΑΙ πήραν και πρώην πρωθυπουργοί όπως ο Κώστας Σημίτης, ο Κώστας Καραμανλής και ο Γεώργιος Παπανδρέου, όπου έκαναν ξεχωριστά τηλεοπτικά διαγγέλματα. Εντωμεταξύ ο λαός είχε διχαστεί, γινόντουσαν καθημερινά συγκεντρώσεις υπέρ του ΟΧΙ και άλλες υπέρ του ΝΑΙ. Για την ιστορία πάντως στην βουλή τα μόνα κόμματα που τάχθηκαν υπέρ του δημοψηφίσματος ήταν ο ΣΥΡΙΖΑ, οι ΑΝΕΛ και η Χρυσή Αυγή, ενώ το ΠΑΣΟΚ, η ΝΔ, το ΠΟΤΑΜΙ και το ΚΚΕ τάχθηκαν κατά. Το ΚΚΕ όπως ήδη γράψαμε διαφωνούσε με το ερώτημα και ήθελε τα ψηφοδέλτια ουσιαστικά να γράφουν ΝΑΙ ή ΟΧΙ στην ΕΕ.
Μετά την προκήρυξη του δημοψηφίσματος, το Σάββατο συνεδρίασε το Eurogroup και αποφάσισε να μην παρατείνει το πρόγραμμα στήριξης της Ελλάδας μετά το βράδυ της 30ης Ιουνίου, οπότε και έληγε, ενώ η ελληνική κυβέρνηση είχε αιτηθεί δύο φορές να δοθεί μια σύντομη παράταση, ώστε να γίνει ομαλά η διεξαγωγή του δημοψηφίσματος. Το απόγευμα της Κυριακής 28 Ιουνίου, το διοικητικό συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, λαμβάνοντας υπόψη την απόφαση για το δημοψήφισμα και τη μη παράταση του προγράμματος, αποφάσισε να μην αυξήσει το ποσό της ρευστότητας που χορηγούσε στις ελληνικές τράπεζες μέσω του ELA, αλλά να το διατηρήσει στο επίπεδο της Παρασκευής. Από τις 11 Φεβρουαρίου, η ΕΚΤ είχε παύσει να αποδέχεται τα ελληνικά χρεόγραφα ως εγγυήσεις για την παροχή ρευστότητας στις ελληνικές τράπεζες, οι οποίες έκτοτε κάλυπταν τις χρηματοδοτικές τους ανάγκες χρησιμοποιώντας τον μηχανισμό επείγουσας παροχής ρευστότητας (ELA).
Ο υπουργός Οικονομικών της Ελλάδας, Γιάνης Βαρουφάκης, ανακοίνωσε ότι η κυβέρνηση δεν προέκρινε την επιβολή κεφαλαιακών ελέγχων, ισχυριζόμενος ότι πρόκειται για «μια αντίφαση στο πλαίσιο μιας νομισματικής ένωσης». Ωστόσο, μετά την απόφαση της ΕΚΤ, συνεδρίασε το ίδιο απόγευμα το Συμβούλιο Συστημικής Ευστάθειας που εισηγήθηκε στο υπουργικό συμβούλιο την επιβολή κεφαλαιακών ελέγχων, για την αποφυγή ενός bank run. Αργά το βράδυ της Κυριακής, το υπουργικό συμβούλιο συνεδρίασε και αποδέχτηκε την εισήγηση. Τα ξημερώματα της Δευτέρας, εκδόθηκε πράξη νομοθετικού περιεχομένου με την οποία η περίοδος από τις 29 Ιουνίου έως τις 6 Ιουλίου κηρύχθηκε τραπεζική αργία και τέθηκε ημερήσιο όριο αναλήψεων 60 ευρώ, από τα μηχανήματα αυτόματης ανάληψης μετρητών.
Επίσης, σύμφωνα με την Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου της 28ης Ιουνίου, το Χρηματιστήριο Αθηνών αποφασίστηκε να παραμείνει κι αυτό κλειστό έως τη Δευτέρα 6 Ιουλίου. Ακόμη, η κυβέρνηση αποφάσισε τη δωρεάν χρήση των αστικών συγκοινωνιών στην Αθήνα μέχρι τις 6 Ιουλίου.
Στον απόηχο της απόφασης διενέργειας δημοψηφίσματος, στις 29 Ιουνίου παρατηρήθηκε πάντως αναταραχή στα ασιατικά και τα ευρωπαϊκά χρηματιστήρια. Τα ασιατικά χρηματιστήρια έκλεισαν με μεγάλες απώλειες, και καταγεγραμμένη πτώση του ευρώ από το άνοιγμα της συνεδρίασης, ενώ τα ευρωπαϊκά κατόρθωσαν στο τέλος της συνεδρίασής τους να περιορίσουν τις αρχικές τους απώλειες με υποχώρηση, ωστόσο, των γερμανικών ομολόγων και παράλληλη άνοδο των ομολόγων της περιφέρειας της ΕΕ. Οι δημοσκοπήσεις στην Ελλάδα έδειχναν πως θα βγει το ΝΑΙ πρώτο, διαψεύστηκαν με το αποτέλεσμα.
Την επομένη του δημοψηφίσματος έγινε συμβούλιο των πολιτικών αρχηγών υπό την ηγεσία του προέδρου της δημοκρατίας. Τα πρακτικά του συμβουλίου πρόσφατα ζήτησε ο τότε πρωθυπουργός να δημοσιευτούν, κάτι που δεν έγινε αποδεκτό από τον νυν πρόεδρο της δημοκρατίας, Κωνσταντίνο Τασούλα. Λίγες ημέρες αργότερα μετά από μια διαπραγμάτευση που κράτησε 22 ώρες και με τις προτροπές του Γάλλου προέδρου να μην βγει σε καμία περίπτωση από το δωμάτιο ο τότε πρωθυπουργός, ανακοινώθηκε η επίτευξη συμφωνίας μεταξύ της κυβέρνησης και των δανειστών για το 3ο μνημόνιο. Στον Ελληνικό λαό και στα κόμματα υπήρξαν έντονες αντιδράσεις και μιλούσαν για κωλοτούμπα του πρωθυπουργού. Ο κύριος λόγος των αντιδράσεων ήταν ότι το μνημόνιο συνεργασίας που τελικώς υπογράφτηκε ήταν σχεδόν παρόμοιο με αυτό που είχε απορριφθεί στο δημοψήφισμα, λίγες ημέρες νωρίτερα. Οι κοινωνικές αντιδράσεις υπήρξαν έντονες τις ημέρες ψήφισης των λεγόμενων «προαπαιτουμένων» με αποκορύφωμα τη διαδικασία ψήφισης στη Βουλή του μνημονίου, στις 13 Αυγούστου του 2015. Παρόλα αυτά, όμως το τρίτο πακέτο στήριξης εγκρίθηκε από 222 βουλευτές, με 44 τελικά κυβερνητικούς βουλευτές να το καταψηφίζουν ή να δηλώνουν παρών και 3 να απέχουν από την διαδικασία. Το μνημόνιο ψηφίστηκε από 103 βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ (σύνολο 149), τους 76 της ΝΔ, τους 17 του ποταμιού, τους 13 των ΑΝΕΛ και τους 13 του ΠΑΣΟΚ.
Προφανώς η ψήφιση αυτού του μνημονίου και η αποχή, καταψήφιση ή το παρών των βουλευτών του κυβερνώντος κόμματος σήμαινε ότι η κυβέρνηση είχε χάσει την αρχή της δεδηλωμένης. Έτσι ο Αλέξης Τσίπρας ανακοίνωσε την παραίτησή του και στην θέση του μπήκε η Βασιλική Θάνου ως υπηρεσιακή κυβέρνηση. Παράλληλα 25 βουλευτές του κυβερνώντος κόμματος σχημάτισαν το κόμμα Λαϊκή ενότητα όπου ουσιαστικά πήρε και την 3η θέση στην βουλή. Αρχηγός της ΚΟ ορίστηκε ο Παναγιώτης Λαφαζάνης. Δόθηκαν από τον πρόεδρο της δημοκρατίας διερευνητικές εντολές στα 3 πρώτα κόμματα ( ΣΥΡΙΖΑ,ΝΔ, ΛΑΕ) και δεν προέκυψε κυβέρνηση, έτσι η χώρα οδηγήθηκε στις εκλογές του Σεπτεμβρίου του 2015. Εκεί έχοντας πλέον παραιτηθεί από την επομένη του δημοψηφίσματος ο Αντώνης Σαμαράς, πρόεδρος της ΝΔ ορίστηκε ο Βαγγέλης Μεϊμαράκης.
Οι εκλογές έγιναν στις 20 Σεπτεμβρίου του 2015, πρώτο κόμμα βγήκε ξανά ο ΣΥΡΙΖΑ με 35,46%, δεύτερο κόμμα η ΝΔ με 28,09% και τρίτη η Χρυσή Αυγή με 6,99%. Το ΠΑΣΟΚ είχε πρόεδρο την Φώφη Γεννηματά και κατέβηκε στις εκλογές με την ονομασία Δημοκρατική συμπαράταξη. Το κόμμα αυτό πήρε την 4η θέση με 6,29% και ακολουθούσε από πίσω του το ΚΚΕ, το ΠΟΤΑΜΙ, οι ΑΝΕΛ και η Ένωση Κεντρώων του Βασίλη Λεβέντη, που μπήκε πρώτη φορά στην βουλή με ποσοστό 3,44%. Η ΛΑΕ δεν κατάφερε να μπει στην βουλή αφού συγκέντρωσε μόλις το 2,86% των ψήφων. Ακολούθησε η νέα κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ που το 2018 ανακοίνωσε την έξοδο της χώρας από τα μνημόνια και το 2019 ηττήθηκε από την ΝΔ του Κυριάκου Μητσοτάκη.
