Ήταν ένα από τα πιο ματωμένα κεφάλαια της κατοχής
Η 17η Αυγούστου του 1944 έχει γραφτεί με αίμα στην ιστορία της Νίκαιας και όλης της Ελλάδας. Εκείνη την ημέρα, η Κοκκινιά γνώρισε τη βαρβαρότητα της ναζιστικής κατοχής και των συνεργατών της, σε ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν στην Ελλάδα: το Μπλόκο της Κοκκινιάς.
Το ιστορικό πλαίσιο
Η περιοχή της Κοκκινιάς, με έντονη εργατική και προσφυγική σύνθεση, είχε αναπτύξει από νωρίς ισχυρό αντιστασιακό κίνημα. Οι μάχες των ανταρτών του ΕΛΑΣ ενάντια στους Γερμανούς και στους ταγματασφαλίτες έδιναν συχνά το στίγμα στην πόλη. Η Κοκκινιά ήταν γνωστή ως «κόκκινο κάστρο» και αποτελούσε αγκάθι για τις δυνάμεις Κατοχής.
Οι Γερμανοί, σε συνεργασία με τα Τάγματα Ασφαλείας, αποφάσισαν να σπάσουν τη δύναμη της Αντίστασης με μια επιχείρηση παραδειγματικής τρομοκρατίας.
Η ημέρα της σφαγής
Τα ξημερώματα της 17ης Αυγούστου 1944, η Κοκκινιά περικυκλώθηκε από περίπου 3.000 Γερμανούς στρατιώτες και ταγματασφαλίτες. Οι δρόμοι γέμισαν με καμιόνια, πολυβόλα και στρατιώτες. Οι άντρες ηλικίας 14–60 ετών διατάχθηκαν να συγκεντρωθούν στην πλατεία Οσίας Ξένης και εκεί στήθηκαν «αναγνωριστήρια» με τη βοήθεια ταγματασφαλιτών, οι οποίοι έδειχναν στους Γερμανούς ποιοι θεωρούνταν αντάρτες ή ύποπτοι. Όσοι αναγνωρίζονταν εκτελούνταν επιτόπου ή οδηγούνταν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στα πλαίσια της επιχείρησης πυρπολήθηκαν σπίτια, κακοποιήθηκαν γυναίκες, ενώ ολόκληρες οικογένειες ξεκληρίστηκαν.
Περισσότεροι από 200 εκτελέστηκαν εκείνη την ημέρα. Το τίμημα ήταν βαρύ, αφού Χιλιάδες οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και από εκεί σε ναζιστικά στρατόπεδα στη Γερμανία και πολλές οικογένειες έμειναν χωρίς άντρες, βυθίζοντας την πόλη στο πένθος.
Το Μπλόκο της Κοκκινιάς δεν ξεχάστηκε ποτέ. Κάθε χρόνο στις 17 Αυγούστου, η πόλη τιμά τους νεκρούς της με εκδηλώσεις μνήμης και σεβασμού. Ένα μνημείο στέκει στην πλατεία για να θυμίζει στις νέες γενιές το έγκλημα και τη θυσία. Το μπλόκο της Κοκκινιάς αποτελεί σύμβολο της αντίστασης απέναντι στον φασισμό, της θυσίας των αμάχων σε καιρό πολέμου, της αξίας της ιστορικής μνήμης. Η θυσία των κατοίκων της Κοκκινιάς δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά λειτουργεί ως προειδοποίηση για το μέλλον: για να μην επαναληφθούν ποτέ ξανά η βαρβαρότητα και η υποταγή στον ναζισμό. Σήμερα, 81 χρόνια μετά, το αίμα που χύθηκε στην Οσία Ξένη παραμένει ζωντανό στη μνήμη. Η Κοκκινιά δεν ξεχνά.
Μαρτυρίες που συγκλονίζουν
Χρυσάνθη Αρχοντοπούλου, μητέρα τριών παιδιών, αφηγείται. Όταν ο δωσίλογος καταδότης εμφανίζεται στην πόρτα:
“– Πούναι μωρή τα παιδιά σου; – Τώρα θα πάνε κάτω. – Βγάλτα έξω γιατί θα τα σκοτώσω αμέσως.”
Θεόδωρος Βακαλόπουλος, μέλος της Ειδικής Ασφάλειας, παρουσιάζεται στο σπίτι της Αρχοντοπούλου και οδηγεί τα τρία αγόρια της στην πλατεία. Εκεί, εκτελείται ο 18χρονος, Γιάννης.
Κώστας Περιβόλας, τσαγκάρης και ελασίτης, χτυπιέται και κρεμιέται απάνω σ’ ένα δέντρο, έως ότου το σχοινί σπάει. Ακολουθούν νέες κακοποιήσεις και, τελικά, εκτέλεση.
Βασίλης Τσολάκης, ανάμεσα στους συγκεντρωμένους, περιγράφει την «κρεγκετό» του Λεονάρδου Βουτσινού — με όπλο στο χέρι, σηκώνει άτομα και τα παραδίδει στους κατακτητές για εκτέλεση
Ο Ηλίας Καπλανίδης, ένας από τους ελάχιστους επιζώντες, απεβίωσε στις 28 Μαρτίου 2025. Ο Δήμος Νίκαιας – Αγίου Ιωάννη Ρέντη τον αποχαιρετά ως «ακούραστο θεματοφύλακα της ιστορικής μνήμης»
Σύμφωνα με πηγές του ΕΑΜ και αντίστασης, εκτελέστηκαν τουλάχιστον 200 «διαλεχτά παλικάρια». Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης, στο βιβλίο του Οι Δωσίλογοι, συνοψίζει: 234 νεκροί, από τους οποίους 67 ήταν κάτω των 20 ετών. Αξιόπιστες διεθνείς πηγές πάντως ανεβάζουν τον αριθμό των θυμάτων από 315 έως 350, με 6.000 έως 8.000 ομήρους, εκ των οποίων περίπου 1.200 στάλθηκαν σε ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης.
