Πρόκειται για μια σχετικά άγνωστη συμφωνία που υπογράφτηκε λίγο πριν ξεκινήσει ο μεγάλος εμφύλιος τα έτη 1944-1949. Υπογράφτηκε στις 29 Φεβρουαρίου του 1944 μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ.
Υιοθετήθηκε με την παρουσία του Βρετανού Συνταγματάρχη Κρις Γουντχάους ως αντιπροσώπου της Ελληνικής Στρατιωτικής Διοίκησης Αιγύπτου, την περίοδο που η Ελλάδα βρισκόταν ακόμη υπό γερμανο-βουλγαρική κατοχή, κατά τοΝ Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αδιαμφισβήτητη επιτυχία της διάσκεψης αυτής ήταν η αποκήρυξη της δοσιλογικής κυβέρνησης του Ι. Ράλλη και των Ταγμάτων Ασφαλείας.
Σκοπός της συμφωνίας αυτής ήταν κυρίως να δοθεί ένα τέλος στον εμφύλιο σπαραγμό που είχε προηγηθεί κατά το τελευταίο τετράμηνο. Οι διαπραγματεύσεις που έγιναν, οδήγησαν στην υπογραφή της συμφωνίας και ξεκίνησαν επίσημα στις 19 Φεβρουαρίου στο χωριό Μυρόφυλλο Τρικάλων, εξ ου και η ονομασία της συμφωνίας. Συμμετείχαν αντιπρόσωποι των ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ καθώς και μέλη της συμμαχικής στρατιωτικής αποστολής στην Ελλάδα. Οι τελευταίοι εκπροσωπούσαν το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής καθώς και την ελληνική Στρατιωτική Διοίκηση του Καΐρου.
Συγκεκριμένα, στις διαπραγματεύσεις αυτές, εκ μέρους του ΕΛΑΣ, συμμετείχε τριμελής επιτροπή που συγκροτούσαν οι Στέφανος Σαράφης, στέλεχος του ΚΚΕ, Πέτρος Ρούσσος, ως πολιτικός εκπρόσωπος, και ο Μπάμπης Κλάρας, αδελφός του Άρη Βελουχιώτη, που ήταν και ο γραμματέας της αντιπροσωπείας. Την τριμελή αντιπροσωπεία του ΕΔΕΣ αποτελούσαν ο Κομνηνός Πυρομάγλου, ο αντισυνταγματάρχης ιππικού Πέτρος Νικολόπουλος και ο υπολοχαγός Νίκος Βεργέτης που ήταν και ο γραμματέας της αντιπροσωπείας. Εκ μέρους της ΕΚΚΑ, συμμετείχαν ο Δημήτριος Ψαρρός και ο Γεώργιος Καρτάλης. Και τέλος, συμμετείχε ο Αμερικανός ταγματάρχης Ουάινς, ως εκπρόσωπος του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής (ΣΜΑ) και ο Άγγλος συνταγματάρχης Κρίστοφερ Γουντχάους ως εκπρόσωπος τόσο του ΣΜΑ όσο και της Ελληνικής Στρατιωτικής Διοίκησης, και κατ΄ ουσία της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης. Οι δύο τελευταίοι συμμετείχαν μόνο στις συζητήσεις επί στρατιωτικών θεμάτων.
Καθήκοντα συντονιστή της σύσκεψης εκτελούσε ο Γεώργιος Καρτάλης. Όταν, λίγο πριν την ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων, έγινε η μεταφορά της έδρας της σύσκεψης από το Μυρόφυλλο στην Πλάκα του Αράχθου στη σύσκεψη παρευρέθη και ο Ναπολέων Ζέρβας.
Τα θέματα της διαπραγμάτευσης
Πρώτο θέμα που συζητήθηκε ήταν η απαίτηση του ΕΛΑΣ να αποκηρύξει ο ΕΔΕΣ κατηγορηματικά την οργάνωσή του στην Αθήνα, η οποία είχε κατηγορηθεί για συνεργασία με τους κατακτητές. Στη συνέχεια των διαπραγματεύσεων, μετά την ομόφωνη απόφαση της αποκήρυξης τόσο της κατοχικής κυβέρνησης της Αθήνας του Ι. Ράλλη όσο και των Ταγμάτων Ασφαλείας, οι συμμετέχοντες αντιπρόσωποι ασχολήθηκαν κυρίως με τρία βασικά θέματα που αφορούσαν:
α) την αρχιστρατηγία όλων των αντιστασιακών οργανώσεων,
β) τη δημιουργία μικτών ομάδων δράσης απ΄ όλες τις οργανώσεις και
γ) τη δημιουργία μιας πολιτικής επιτροπής, κάτι σαν κυβερνητικό κλιμάκιο των βουνών, που υπήρξε και το πλέον περίπλοκο ζήτημα.
Επί του πρώτου, μετά από πολλές και μακρές συζητήσεις, συμφωνήθηκε η αρχιστρατηγία να δοθεί στον παλαίμαχο στρατιωτικό Αλέξανδρο Οθωναίο, όπου τελικά δεν ανέλαβε λόγω προβλημάτων υγείας που τον υποχρέωναν να παραμείνει στην Αθήνα.
Επί του δεύτερου θέματος, λόγω των επαναλαμβανόμενων διαφωνιών εκ μέρους του ΕΔΕΣ, το σχέδιο που προτάθηκε τελικά απορρίφθηκε.
Επί του τρίτου θέματος, αρχικά ο ΕΛΑΣ πρότεινε τη δημιουργία μιας επιτροπής που θα έφερε το όνομα “Στρατιωτική Επιτροπή παρά τω Αρχιστρατήγω” που ουσιαστικά θα αποτελούσε και τον πυρήνα του αντιστασιακού πολιτικού κλιμακίου των βουνών. Επ΄ αυτού μάλιστα, ο Πέτρος Ρούσσος προσπάθησε να εξηγήσει ότι η υπ΄ όψη επιτροπή θα ήταν προσωρινή και αποστολή της θα ήταν να διαπραγματεύεται απ΄ ευθείας με τον πρωθυπουργό της εξόριστης κυβέρνησης, Ε. Τσουδερό. Στις προτάσεις αυτές οι άλλοι αντιπρόσωποι αντέδρασαν μη καταλήγοντας σχετικά.
Στο μεταξύ, βέβαια κανονίστηκε η μεταφορά της έδρας της σύσκεψης κοντά στη γέφυρα της Πλάκας του Αράχθου. Στις εκεί διαπραγματεύσεις συμμετείχε και ο Ν. Ζέρβας. Τελικά, το θέμα περιπλέχτηκε περισσότερο όσον αφορά τον αριθμό των μελών της αντιπροσώπευσης των αντιστασιακών οργανώσεων στη σχεδιαζόμενη επιτροπή.
Ο ΕΛΑΣ υποστήριζε πως πρέπει να εκπροσωπείται με τρία μέλη ο ίδιος, ο ΕΔΕΣ με ένα και η ΕΚΚΑ με ένα. Ο Ζέρβας υποστήριζε την άποψη του ΕΛΑΣ, αλλά με δύο μέλη δικά του και δύο εκ μέρους της ΕΚΚΑ. Τελικά, υιοθετήθηκε η συμβιβαστική πρόταση του Γ. Καρτάλη που ήταν τρία μέλη του ΕΛΑΣ, δύο του ΕΔΕΣ και ένα της ΕΚΚΑ. Την επομένη της αποδοχής αυτής, στις 29 Φεβρουαρίου, ολοκληρώθηκαν οι διαπραγματεύσεις και υπεγράφη η σχετική συμφωνία λήγοντας έτσι και η σύσκεψη.
Σημειώνεται ότι, εκτός της συμφωνίας αυτής, οι ξένοι και οι Έλληνες αντιπρόσωποι που συμμετείχαν στη σύσκεψη στην Πλάκα, στο τέλος υπέγραψαν και μία μυστική συμφωνία. Κατ’ αυτήν, οι αντιστασιακές οργανώσεις ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ αναλάμβαναν να συνεργαστούν στενά με το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και ειδικότερα δεσμεύονταν να παράσχουν κάθε δυνατή διευκόλυνση που αφορούσε την επιχείρηση Κιβωτός του Νώε η οποία αναφερόταν σε επικείμενη απόβαση συμμαχικού στρατού στην Ελλάδα.
Η Επιχείρηση Κιβωτός του Νώε (Operation Noah’s Ark) ήταν ένα σχέδιο του Β ‘Παγκοσμίου Πολέμου που επεξεργάστηκε το Βρετανικό Εκτελεστικό Ειδικών Επιχειρήσεων (Special Operations Executive, SOE) για τη παρενόχληση των Γερμανικών στρατευμάτων καθώς θα αποσύρονταν από την Ελλάδα. Επρόκειτο για μια σειρά επιχειρήσεων, συμπεριλαμβανομένης της Επιχείρησης Underdone στην Αλβανία, που θα εκτελούνταν από τις αντάρτικες ομάδες. Το σχέδιο αυτό όμως δεν υλοποιήθηκε ποτέ στη πράξη λόγω έλλειψης αποτελεσματικών ομάδων.
Τι ήταν το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής;
Το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής (ΣΜΑ) ήταν το Στρατηγείο του Βρετανικού Στρατού που συστάθηκε πριν το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο στην Αίγυπτο. Η βασική αρμοδιότητά του ήταν η διεύθυνση των βρετανικών χερσαίων δυνάμεων και ο συντονισμός με τα αντίστοιχα στρατηγεία του ναυτικού και της αεροπορίας για την υπεράσπιση των βρετανικών συμφερόντων στη Μέση Ανατολή και την περιοχή της ανατολικής Μεσογείου. Αποτελούνταν κυρίως από Άραβες, Σουδανούς και Πέρσες.
Κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής διηύθυνε στρατιωτικές επιχειρήσεις στη λεκάνη της Μεσογείου και τη Μέση Ανατολή και σε γύρω περιοχές. Μετά την ήττα των δυνάμεων του Άξονα στη μάχη του Ελ Αλαμέιν και την άφιξη επιπλέον αγγλοαμερικανικών δυνάμεων κατά την επιχείρηση Πυρσός, ο έλεγχος των χερσαίων δυνάμεων μεταφέρθηκε στο νεοσυσταθέν Στρατηγείο Συμμαχικών Δυνάμεων, όπου έλεγχε πλέον όλες τις συμμετέχουσες συμμαχικές δυνάμεις που λάμβαναν μέρος σε επιχειρήσεις στην Μεσόγειο και έλεγχε και τις αντιστασιακές οργανώσεις στην Ελλάδα.
Μερικά ακόμη σχόλια
Οι Ελληνικές αντιστασιακές οργανώσεις μέχρι τον λεγόμενο μικρό εμφύλιο, που οδήγησε στην εν λόγω συμφωνία, ήταν ενωμένες για τον κοινό σκοπό τους που ήταν η απελευθέρωση της πατρίδας από την τριπλή κατοχή (Γερμανοί, Ιταλοί, Βούλγαροι). Μάλιστα στα πλαίσια της συνεργασίας τους και υπό τον συντονισμό των Βρετανών ανατινάχθηκε η γέφυρα του Γοργοποτάμου, που θεωρείται ένα από τα κορυφαία γεγονότα της αντίστασης, στις 25 Νοεμβρίου του 1942. Οι αντιστασιακές οργανώσεις μάλιστα ήδη από τον Ιούλιο του 1943 είχαν φτιάξει το κοινό στρατηγείο των ανταρτών, όπου συντόνιζαν την αντιστασιακή τους δράση. Εκείνο το στρατηγείο είχε έδρα το Περτούλι Τρικάλων και συμμετείχαν εκπρόσωποι τόσο του ΕΛΑΣ, όσο και του ΕΔΕΣ και της ΕΚΚΑ και ήταν και αυτό αποτέλεσμα παρέμβασης των Άγγλων στρατιωτικών της βρετανικής στρατιωτικής αποστολής, συνδέσμων του συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής (ΣΜΑ), Έντυ Μάγιερς και Κρίστοφερ Γουντχάους.
Τον Αύγουστο του 1943, οι δύο επικεφαλής των μεγαλύτερων αντιστασιακών οργανώσεων, Άρης Βελουχιώτης (ΕΛΑΣ) και Ναπολέων Ζέρβας (ΕΔΕΣ) πραγματοποίησαν από κοινού μία εκτεταμένη περιοδεία σε χωριά της Ηπείρου και ενημέρωσαν τους τοπικούς πληθυσμούς για την επιτευχθείσα συμφωνία της συγκρότησης του συγκεκριμένου στρατηγείου. Η περιοδεία ξεκίνησε από το Βουλγαρέλι και κατέληξε στο Μέτσοβο.
Επικράτησαν όμως οι εγωισμοί, οι καχυποψίες, οι επιμέρους σκοπιμότητες και επιδιώξεις που προέκυπταν από τα πολιτικά πάθη των αρχηγών των αντιστασιακών οργανώσεων που βέβαια είχαν συγκεκριμένες ιδεολογικές αντιλήψεις. Το κοινό στρατηγείο επί της ουσίας διαλύθηκε το 1944 και κάπου εκεί άρχισε ο πρώτος εμφύλιος που αναφέρονται ως Δεκεμβριανά του 1944. Το καλοκαίρι του 1944 άρχισε η σταδιακή απόσυρση των Γερμανικών κατοχικών δυνάμεων και εκεί κάπου ξεκίνησαν οι πρώτες μεγάλες συγκρούσεις των οργανώσεων. Τον Οκτώβριο του 1944 έγινε η τελική αποχώρηση των Γερμανών, το ΕΑΜ βρέθηκε κυρίαρχο στο μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής χώρας, όχι μόνο στρατιωτικά αλλά και πολιτικά, καθώς είχε αντικαταστήσει σχεδόν όλες τις δομές εξουσίας του κατοχικού κράτους με δικές του, ωστόσο Γερμανικές δυνάμεις παρέμεναν στην Κρήτη, τα Δωδεκάνησα και κάποια νησιά του Αιγαίου. Ο ΕΑΜ δεν έλεγχε βέβαια την Αθήνα, και δημιουργήθηκε η πρώτη μετακατοχική κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου, όπου έστειλε τελεσίγραφο για την αφοπλισμό όλων των αντιστασιακών οργανώσεων πλην κάποιων δυνάμεων του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ που θα χρησίμευαν για τις επιχειρήσεις στην Κρήτη και τα Δωδεκάνησα. Η κυβέρνηση εθνικής ενότητας είχε 6 υπουργούς του ΕΑΜ που παραιτήθηκαν στις 2 Δεκεμβρίου, την επόμενη ημέρα ο ΕΑΜ οργάνωσε συλλαλητήριο το οποίο κηρύχθηκε παράνομο και πνίγηκε στο αίμα. Εκεί ξεκίνησε η πρώτη φάση του εμφυλίου όπου έληξε στις 11 Ιανουαρίου του 1945.
Στις 12 Φεβρουαρίου υπογράφτηκε η συνθήκη της Βάρκιζας, ακολούθησε η λεγόμενη Λευκή τρομοκρατία, τον Μάρτιο του 1946 έγιναν οι πρώτες μετακατοχικές εκλογές, εκεί δε συμμετείχε το ΚΚΕ λόγω του κλίματος της λευκής τρομοκρατίας. Ακολούθησε το δημοψήφισμα του Ιουνίου του 1946 που είχε ως αποτέλεσμα την επάνοδο του Βασιλιά Γεωργίου Β και ο εμφύλιος, η ένοπλη μάχη του Ελληνικού στρατού με τις δυνάμεις του Δημοκρατικού στρατού. Η τελική σύγκρουση ξεκινούσε. Η σύγκρουση αυτή θα οδηγούσε στην ήττα του ΚΚΕ με το πολεμικό σκέλος της σύγκρουσης να λήγει επίσημα στις 30 Αυγούστου του 1949 και στις 15 Οκτωβρίου του ίδιου έτους η «Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση» των ανταρτών να δίνει τέλος στις εχθροπραξίες, με διάγγελμα, που μεταδόθηκε από ραδιοσταθμό του Βουκουρεστίου.
Οι νεκροί του εμφυλίου κυμαίνονται γύρω στους 70.000 με τους περισσότερους να είναι από την πλευρά του Δημοκρατικού στρατού. Από την Ελλάδα έφυγαν περίπου 684.607 άνθρωποι όπου έζησαν στις ανατολικές χώρες, οι περισσότεροι ή οι απόγονοί τους γύρισαν στην Ελλάδα μετά το 1974. Μέχρι τότε οι κομμουνιστές, οι αριστεροί και όλοι οι συμπαθούντες προς την Μοσχα διώκονταν και πολλοί από αυτούς εκτελούνταν. Την περίοδο 1944-1974 ήταν η περίοδος των εξοριών στα νησιά του Αιγαίου, όπως η Ικαρία, η Μακρόνησος, ο Αη στράτης και η Γυάρος.
Στις ανατολικές χώρες όμως δεν πήγαν μόνο οι Κομμουνιστές. Μετά την ήττα του Δημοκρατικού στρατού υπήρχαν αιχμάλωτοι στρατιωτικοί του Εθνικού Στρατού σε στρατόπεδα εργασίας στην Αλβανία και σε άλλες χώρες του Ανατολικού Μπλοκ όπου υπέστησαν άθλιες συνθήκες κράτησης χωρίς τις ελάχιστες συνθήκες υγιεινής και με μηδαμινές μερίδες φαγητού. Η εξοντωτική εργασία από την ανατολή έως την δύση του ήλιου οδήγησε αρκετούς από αυτούς στον θάνατο. Ο εμφύλιος βέβαια έχει πολλές οπτικές και υπάρχουν αρκετές ιστορικές αναλύσεις πάνω στο θέμα αυτό. Αυτό όμως που έχει σημασία είναι ότι πέθανε πολύς κόσμος για τις ιδέες του, διχάστηκε η χώρα μας μετά από μια περίοδο κατοχής, οι άνθρωποι που θα μπορούσαν να οικοδομήσουν αυτή την χώρα βρέθηκαν στο ανατολικό μπλοκ. Στην Ελλάδα οι άνθρωποι που επίσης θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην ανοικοδόμηση της χώρας βρέθηκαν σε τόπους εξορίας. Ακολούθησε μια ανώμαλη περίοδο που διήρκησε περίπου 30 χρόνια. Μέσα σε αυτή την τριακονταετία πέρα της εσωτερικής ανωμαλίας, είχαμε και τις μεγάλες μας ήττες σε σοβαρά εθνικά ζητήματα. Διώχθηκαν οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου, της Τενέδου και της Αιγύπτου. Έγιναν τα γεγονότα στην Κύπρο που χάθηκε το 30% του εδάφους, που πέρασε στο σημερινό Τουρκοκυπριακό ψευδοκράτος. Και κάτι άλλο, ήδη από το 1929 η κυβέρνηση Βενιζέλου συνένταξε το ιδιώνυμο, όπου μέσω αυτού διώκονταν πολίτες που είχαν ανατρεπτικές και ιδίως Κομμουνιστικές ιδέες. Το 1974 η κυβέρνηση της Εθνικής ενότητας υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή κατήργησε το ιδιώνυμο και νομιμοποιήθηκαν όλα τα κομμουνιστικά κόμματα, ήταν τότε που ξεκινούσε η περίοδος της μεταπολίτευσης. Και σε αυτή την περίοδο δεν τηρήθηκαν πάντοτε οι αρχές της ομοψυχίας, υπάρχουν γεγονότα και μετά το 1974 που έχουν ταράξει το πολιτικό σκηνικό της χώρας, ωστόσο δεν διώκονται οι πολιτες για τις ιδέες τους, αλλά για τις πράξεις τους.
Από το 1946 μέχρι το 1951 υπήρχαν 11.000 κρατούμενοι στους τόπους εξορίας εκ των οποίων πάνω από 5.000 είχαν ήδη εκτελεστεί και μεταξύ αυτών υπήρχαν ανήλικα παιδιά, υπερήλικες και γυναίκες. Στην Μακρόνησο μόνο όλη αυτή την περίοδο εκτοπίστηκαν πάνω από 30.000 πολίτες και εκτελέστηκαν πάνω από 3.500 εξ΄αυτών, πολλοί όμως πέθαναν από τις κακουχίες. Στην Ικαρία εξορίστηκαν συνολικά 7.283 άνθρωποι μόνο την περίοδο 1947-1949. Πολύς κόσμος μαρτύρησε με ευθύνες του αστικού κράτους, ωστόσο πρέπει να πούμε ότι ειδικά για την περίοδο του εμφυλίου έχει ευθύνες και το ΚΚΕ και το αστικό κράτος. Δεν γίνεται να υπάρχει εμφύλιος πόλεμος, που μόνο η μια πλευρά ευθύνεται. Για το ποιές ευθύνες υπάρχουν, αυτό ας το βρουν οι ιστορικοί.
