Σαν σήμερα πριν 107 χρόνια ιδρύθηκε το ΚΚΕ και έτσι είναι το αρχαιότερο κόμμα της πολιτικής σκηνής του τόπου μας. Ήταν 17 Νοεμβρίου λοιπόν του 1918 όταν στον Πειραιά και υπό τα γεγονότα που συνέβαιναν εκείνη την περίοδο στην Ρωσία συγκεντρώνονταν στα γραφεία τότε του Συνδέσμου Μηχανικών των Ατμόπλοιων οι εκπρόσωποι διαφόρων σοσιαλιστικών οργανώσεων και ομάδων προκειμένου να συζητήσουν την δημιουργία ενός Σοσιαλιστικού κόμματος με κοινές αρχές, πολιτική και πρόγραμμα. Οι εργασίες εκείνου του συνεδρίου κράτησαν 7 μέρες και ολοκληρώθηκαν στις 23 Νοεμβρίου του 1918 με την δημιουργία του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος της Ελλάδας όπως ονομαζόταν αρχικά το κόμμα.
Το Σ.Ε.Κ.Ε εκείνη την περίοδο είχε τρεις ιδεολογικές και πολιτικές τάσεις, η μια ήταν η λεγόμενη αριστερή υπό τον Νίκο Δημητράτο, Δημήτρη Λιγδόπουλο, Μιχάλη Οικονόμου και Σπυρίδωνα Κομιώτη. Η δεύτερη ήταν η λεγόμενη Κεντρώα τάση υπό τον Αβραάμ Μπεναρόγια και Σταμάτη Κόκκινο και η τρίτη ήταν η λεγόμενη δεξιά τάση υπό τον Μιχάλη Σιδέρη, Νικόλαο Δημητράτο και Νίκο Γιαννιό. Ωστόσο μετά από έντονες συζητήσεις επικράτησε η αριστερή πτέρυγα που εμπνεόταν από την Οκτωβριανή επανάσταση και έτσι το κόμμα από την ίδρυσή του είχε επαναστατικό προσανατολισμό. Το κόμμα διακήρυττε ανοιχτά και περήφανα ότι παλεύει “δια την ανατροπήν της διεθνούς κεφαλαιοκρατίας και τον θρίαμβον του διεθνούς σοσιαλισμού. Η δεξιά τάση μετά το τέλος του συνεδρίου απεχώρησε από το κόμμα χωρίς αυτό να έχει ιδιαίτερες επιπτώσεις στην λειτουργία του.
Το νεοιδρυθέν κόμμα έναν μήνα περίπου μετά την ίδρυσή του πραγματοποίησε την πρώτη του συγκέντρωση στο θέατρο Διονυσία στην πλατεία συντάγματος. Κινητοποιήθηκε αρκετός κόσμος, και βέβαια κατάφερε να κάνει και άλλες συγκεντρώσεις σε Βόλο, Καβάλα και Θεσσαλονίκη. Το όργανο του κόμματος ορίστηκε ο εργατικός αγών ωστόσο η καθημερινή ενημέρωση των μελών γινόταν από την εφημερίδα Ριζοσπάστης που έκδιδε ο Ι.Πετσόπουλος και συνέκλινε με τις απόψεις του ΣΕΚΕ.
Πρώτο μέλημα των μελών του ΣΕΚΕ ήταν η οργάνωση των εργατοϋπαλλήλων στα συνδικάτα στα πλαίσια της ΓΣΕΕ, που και αυτή είχε ιδρυθεί περίπου έναν μήν πριν, δηλαδή τον Οκτώβριο του 1918. Αν και ολιγάριθμα τα μέλη του κόμματος τότε απέκτησαν γρήγορα μεγάλη επιρροή στα συνδικάτα, που σε εκείνη την φάση είχαν ως πολιτικό εκπρόσωπο το ΣΕΚΕ.
Στις 2 Μάη 1919, άρχισε η απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη. Η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου την παρουσίασε ως περιορισμένη επιχείρηση στο πλευρό των συμμαχικών δυνάμεων της Αντάντ. Τελικά, η επιχείρηση μετατράπηκε σε εκτεταμένη πολεμική σύρραξη.
Από την αρχή, το ΣΕΚΕ την χαρακτήρισε ως «τυχοδιωκτική ιμπεριαλιστική πολεμική περιπέτεια». Η αντίδραση ωστόσο του λαού ήταν θετική αφού ήταν αποκαμωμένος από τις διαρκείς πολεμικές συγκρούσεις. Αυτό όμως το εκμεταλλεύτηκε η αντιβενιζελική παράταξη “Ηνωμένη Αντιπολίτευσις” και κέρδισε τις εκλογές εντέλει της 1ης Νοέμβρη του 1920 με συνθηματολογία περί ειρήνης. Το ΣΕΚΕ δε συμμετείχε σε εκείνες τις εκλογές.
Σε ότι αφορά όμως την μικρσιατική εκστρατεία αντίθετα με τις προκηρύξεις της, η νέα κυβέρνηση όχι μόνο δε σταμάτησε την εκστρατεία, αλλά κλιμάκωσε τις επιχειρήσεις και έβαλε στόχο την Άγκυρα, που ήταν η έδρα του κεμαλικού κινήματος. Στη θερινή εκστρατεία του 1921, ο ελληνικός στρατός απέτυχε να καταλάβει την Άγκυρα και να συντρίψει τον κεμαλικό στρατό, έχοντας τεράστιες απώλειες. Για την θέση του για την Μικρασιάτικη καταστρογή το ΣΕΚΕ κατηγορήθηκε μεταγενέστερα από κάποιους ιστορικούς ότι ευθύνεται. Το επιχείρημα αυτό όμως δεν στέκει, διότι το κόμμα είχε πολύ μικρές δυνάμεις και παρά την αντίθεσή του στο εγχείρημα υπήρχαν επιφανή μέλη του που συμμετείχαν ως στρατιώτες στην εκστρατεία. Ένα από αυτά ήταν ο Παντελής Πουλιόπουλος που αργότερα έγινε ο πρώτος ΓΓ του ΚΚΕ. Αυτός μαζί με άλλα επιφανή μέλη του κόμματος όπως ο Γιώργος Νικολής και Ελευθέριος Σταυρίδης μέσα στο μέτωπο και ως στρατιώτες του Ελληνικού στρατού θα δημιουργήσουν αντιπολεμικούς πυρήνες και θα κυκλοφορήσουν την εφημερίδα ερυθρός φρουρός. Είναι αλήθεια βέβαια πως τα μέλη του ΚΚΕ εκείνη την περίοδο θα κυκλοφορήσουν μαζί με την εφημερίδα και προκηρύξεις όπου θα γράφουν ότι ο πόλεμος αυτός γίνεται για τα συμφέροντα των Αγγλογάλλων τραπεζιτών και καπιταλιστών και ότι σκοτώνονται τα παιδιά των λαών της Ελλάδας και της Τουρκίας για αυτά. Η φράση αυτή όπως θα αποδειχτεί αργότερα όταν θα καταρρεύσει το μέτωπο δεν ήταν ψεύτικη, όντως για ξένα συμφέροντα κατά την άποψή μας βέβαια έγινε αυτή η εκστρατεία. Ο Πουλιόπουλος τον Ιούνιο του 1922 λίγους μήνες πριν την κατάρρευση του μετώπου θα παραπεμφθεί στο στρατοδικείο με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας, αλλά με την κατάρρευση του μετώπου θα δραπετεύσει από τις στρατιωτικές φυλακές Σμύρνης και θα επιστρέψει στην Ελλάδα. Τα αποτελέσματα της εκστρατείας είναι γνωστά και δεν χρειάζεται να αναφερθούμε.
Αυτό που αξίζει όμως να αναφερθούμε είναι ότι λόγω της δράσης αυτής των μελών του ΣΕΚΕ, τα ηγετικά μέλη του κόμματος θα φυλακιστούν και εξοριστούν ενώ τα γραφεία του ριζοσπάστη θα δεχτούν επιθέσεις. Το ΣΕΚΕ εκείνη την περίοδο πάντως διακήρυττε πέρα από τα παραπάνω ότι η μόνη λύση για να μην γίνει πολεμική σύγκρουση ήταν η συνεννόηση με τον τουρκικό λαό έξω από ιμπεριαλιστικά πλαίσια, για ειρήνη και διευθέτηση του προβλήματος του ελληνικού πληθυσμού στην περιοχή. Στα τέλη του 1922 με πολλά μέλη του φυλακισμένα το κόμμα θα υπολειτουργεί, ωστόσο έγινε η πρώτη πανελλαδική συνδιάσκεψη στις 19 Φεβρουαρίου του 1922 όπου εκλέγεται η πρώτη κεντρική επιτροπή με ΓΓ του ΣΕΚΕ να εκλέγεται ο Γιάννης Κορδάτος. Αργότερα γίνεται το πρώτο έκτακτο συνέδριο όπου εκλέγεται νέα ΚΕ με ΓΓ τον Νίκο Σαργολόγο, όπου αργότερα κατηγορήθηκε ως χαφιές και μετανάστευσε στις ΗΠΑ όπου έζησε όλη την υπόλοιπη ζωή του.
Με πρωτοβουλία του ΣΕΚΕ, στις 28 Νοέμβρη 1922, συνήλθαν στη Θεσσαλονίκη αντιπρόσωποι των σοσιαλιστικών οργανώσεων νέων από διάφορες πόλεις της Ελλάδας και ίδρυσαν την Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας (ΟΚΝΕ). Η ΟΚΝΕ εντάχθηκε αμέσως στην Κομμουνιστική Διεθνή Νέων. Το πρώτο συνέδριο της ΟΚΝΕ εξέλεξε Κεντρική Επιτροπή από τους Ζακ Βεντούρα, Μωυσή Βεντούρα, Σπύρο Θεοδώρου, Μ. Καράσσο και Γ. Φράππα. Δημοσιογραφικό όργανο της ΟΚΝΕ έγινε το περιοδικό Νεολαία.
Στις 19 Σεπτεμβρίου του 1923 γίνεται το 2ο Συνέδριο του κόμματος που εκλέγει ως ΓΓ τον Θωμά Αποστολίδη ενώ ο Σαργολόγος απομακρύνεται από την ΚΕ.
Στο 3ο συνέδριο του ΣΕΚΕ γίνεται η μετονομασία σε ΚΚΕ και η ένταξη του κόμματος στους κόλπους της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Γραμματέας της Κ.Ε εκλέγεται ο νομικός Παντελής Πουλιόπουλος, που είχε έρθει από το μικρασιατικό μέτωπο μετά την κατάρρευση του 1922 και ήταν πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Παλαιών Πολεμιστών & Θυμάτων Στρατών. Ήταν επαρκώς μαρξιστικά καταρτισμένος, είχε μεταφράσει στα ελληνικά κλασικά μαρξιστικά έργα και ήταν πολύγλωσσος. Ο Πουλιόπουλος, που ήταν μόνο 23 ετών, είχε τη στήριξη της ΚΔ γιατί ήταν πιστά προσηλωμένος στην προοπτική της και στις αρχές του Μαρξισμού-Λενινισμού. Σε εκείνο το συνέδριο διαγράφτηκαν πολλά από τα ιδρυτικά στελέχη του ΣΕΚΕ, όπως ο Δημητράτος, ο Γεωργιάδης, ο Μπεναρόγια και άλλοι.
Το ΚΚΕ εκείνη την περίοδο διαμορφώνει την θέση που επίσης κατηγορήθηκε και αφορούσε την Μακεδονία, όπου μιλούσε για «Ενιαία και Ανεξάρτητη Μακεδονία και Θράκη». Η ηγεσία πάνω σε αυτό το θέμα χωρίστηκε με τον Πουλιόπουλο και Σταυρίδη να συμφωνούν και τον Κορδάτο και Αποστολίδη να υποστηρίζουν ότι πρόκειται για ανεδαφική θέση. Για αυτή του την θέση πάντως το κόμμα διώχθηκε και μέλη του και στελέχη του οδηγήθηκαν στην Φυλακή. Το 1935 η θέση αυτή κρίθηκε λανθασμένη και αντικαταστάθηκε από το σύνθημα για “πλήρη εθνική και πολιτική ισοτιμία σε όλες τις εθνικές μειονότητες” της Μακεδονίας. Ουσιαστικά αφορμή για την αλλαγή θέσης ήταν ότι η δικτατορία του Πάγκαλου το 1924 υνέλαβε πολλά ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ με πρώτο τον Γραμματέα της ΚΕ, που εκλέχθηκε στο 3ο Έκτακτο Συνέδριο του 1924, Παντελή Πουλιόπουλο, με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας λόγω του “Μακεδονικού”. Αυτό είχε σαν επακόλουθο προσωρινός Γραμματέας να αναλάβει ο Ελευθέριος Σταυρίδης και να προωθηθούν στην καθοδήγηση του κόμματος στις θέσεις των συλληφθέντων στελέχη που είχαν έρθει από τη Σοβιετική Ένωση και είχαν φοιτήσει στο Κομμουνιστικό Πανεπιστήμιο Εργαζομένων της Ανατολής (ΚΟΥΤΒ), οι επονομαζόμενοι “Κούτβηδες”, όπως οι Ανδρόνικος Χαϊτάς, Κώστας Ευτυχιάδης και Νίκος Ζαχαριάδης.
Μεσούσης της Δικτατορίας του Πάγκαλου, οι Ανδρόνικος Χαϊτάς και Κώστας Ευτυχιάδης υποστήριξαν πως το κόμμα θα έπρεπε να επιδιώξει μια στοιχειώδη νομιμότητα για να έχει μια σταθερή και αποτελεσματική δράση. Μετά την πτώση της Δικτατορίας του Πάγκαλου, τον Αύγουστο του 1926 και την αποφυλάκιση πολλών ηγετικών στελεχών του ΚΚΕ, η θέση αυτή κρίθηκε ως ρεφορμιστική και καταδικάστηκε στη Σύσκεψη παραγόντων τον Σεπτέμβριο του 1926.
Ο ΓΓ Παντελής Πουλιόπουλος απομακρύνθηκε από την θέση του και την θέση του ανέλαβε ο Παστιάς Γιατσόπουλος. Στο κόμμα όμως υπήρχαν πλέον δυο ομάδες με διαφορετικές θέσεις. Η μια ήταν υπό τον Πουλιόπουλο, όπου αργότερα έγινε ο ηγέτης των Τροτσκιστών στην Ελλάδα και η άλλη ήταν υπό τον Χάιτα που είχε και την υποστήριξη της κομμουνιστικής διεθνούς που ελεγχόταν εκείνη την περίοδο από τον Στάλιν, που είχε γίνει και ο ΓΓ του ΚΚΣΕ.
Το ΚΚΕ συμμετείχε στις εκλογές του 1926 σαν ενιαίο μέτωπο Εργατών, Αγροτών και προσφύγων, εξέλεξε 10 βουλευτές και αρχηγός της κοινοβουλευτικής ομάδας έγινε ο Σεραφείμ Μάξιμος.
Το 1927 έγινε το 3ο τακτικό συνέδριο του ΚΚΕ όπου δρούσαν 3 ομάδες, οι Σταλινικοί, οι Τροτσκιστές και οι κεντριστές. Οι Τροτσκιστές υπό τον Παντελή Πουλιόπουλο απομακρύνθηκαν από το ΚΚΕ και οι κεντριτστές απλά παραιτήθηκαν από την ηγεσία του κόμματος και ίδρυσαν το περιοδικό Σπάρτακος και αυτό είχε ως αποτέλεσμα το 1928 να διαγραφτούν και αυτοί από το ΚΚΕ. Μέσα σε όλους που απομακρύνθηκαν ήταν και ο Ελευθέριος Σταυρίδης για φιλοαστικές αποκλίσεις όπως ειπώθηκε. Ο Σταυρίδης αργότερα έγινε ιδρυτής ακροδεξιάς οργάνωσης με την ονομασία Εθνική Ένωσις Ελλάδος όπου συνεργάστηκε με το καθεστώς Μεταξά και αργότερα στα χρόνια του εμφυλίου αρθρογραφεί κατά των Κομμουνιστών. Το 1958 επί κυβερνήσεως Καραμανλή ο Σταυρίδης έγινε σύμβουλος στο υπουργείο Προεδρίας της Κυβερνήσεως μέχρι το 1964. Εκείνη την περίοδο συμμετείχε και στη συγκρότηση μυστικής αντικομμουνιστικής ιδεολογικής επιτροπής, στην οποία συμμετείχαν και οι Γεώργιος Γεωργαλάς και Γεώργιος Παπαδόπουλος, αργότερα πρωτεργάτες της δικτατορίας του 1967. Ο Σταυρίδης πέθανε το 1966 όντας αντικομμουνιστής και ένας εκ των εμπνευστών του σχέδιου Περικλής που εφαρμόστηκε στις εκλογές του 1961 με σκοπό την εκλογική συρρίκνωση της ΕΔΑ.
Στο συνέδριο του 1927 εκλέγεται ΓΓ ο Ανδρόνικος Χάιτας, όπου αργότερα λόγω του ιδιώνυμου θα συλληφθεί και θα φυλακιστεί στις φυλακές Συγγρού, όπου το 1931 θα αποδράσει και θα φύγει για την ΕΣΣΔ. Εκεί το 1938 θα εκτελεστεί κατά τη διάρκεια των Σταλινικών εκκαθαρίσεων. Στις εκλογές του 1928 το ΚΚΕ δεν εκλέγει βουλευτές υπό την ονομασία Ενιαίο μέτωπο Εργατών και αγροτών παρόλο που ο Συνασπισμός αυτός λαμβάνει 9,59% ενώ στην εκλογική μάχη του 1926 είχε εκλέξει βουλευτές με ποσοστό 4,38%.
Το 1931 την θέση του ΓΓ του ΚΚΕ αναλαμβάνει ο Νίκος Ζαχαριάδης και το 1932 στις εκλογές υπο την ονομασία Ενιαίο μέτωπο Εργατών και αγροτών λαμβάνει 10 έδρες το ΚΚΕ. Εντωμεταξύ μετά από μια περίοδο έντονων αντιπαραθέσεων στις τάξεις του κόμματος ο Νίκος Ζαχαριάδης καταφέρνει και το ανασυγκροτεί και ανεβάζει το κύρος τους στις λαϊκές μάζες και παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στις απεργιακές κινητοποιήσεις της περιόδου. Μια περίοδος που οι δυνάμεις του φασισμού και του Ναζισμού θα ανεβαίναν στην Ευρώπη και θα δημιουργούσαν επί της ουσίας τον Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Το 1933 το ΚΚΕ δεν εκλέγει βουλευτές με ποσοστό μάλιστα 4,64%. Βουλευτές δεν εκλέγει και το 1935,ωστόσο το 1936 το Παλλαϊκό μέτωπο εκλέγει 15 βουλευτές με σύστημα απλής αναλογικής. Πρωθυπουργός γίνεται ο Κωνσταντίνος Δεμερτζής που έναν μήνα μετά πεθαίνει. Εκείνη την περίοδο το ΚΚΕ υπογράφει το σύμφωνο Σοφούλη-Σκλάβαινα με σκοπό την δημιουργία μιας δημοκρατικής κυβέρνησης και την αποτροπή μιας φασιστικής δικτατορίας, ωστόσο το σύμφωνο ποτέ δεν εφαρμοζεται, αφού τα ηνία αναλαμβάνει ο Μεταξάς που οδηγεί τον Αύγουστο την χώρα σε δικτατορία.
Το ΚΚΕ στην δικτατορία Μεταξά
Η δικτατορία του Μεταξά, που επιβλήθηκε στις 4 Αυγούστου 1936 με τη συναίνεση του βασιλιά Γεωργίου Β’ με πρόσχημα τον “κομμουνιστικό κίνδυνο”, έθεσε το ΚΚΕ εκτός νόμου και εξαπέλυσε εναντίον του πρωτοφανείς διώξεις. Ο υπουργός Ασφαλείας Κωνσταντίνος Μανιαδάκης εξάρθρωσε σχετικά εύκολα όλον τον μηχανισμό του κόμματος. Ο Ζαχαριάδης συνελήφθη στις 13 Σεπτεμβρίου 1936 και κρατήθηκε σε αυστηρή απομόνωση στις φυλακές της Κέρκυρας, στην Ακτίνα Θ΄. Επίσης, φυλακίστηκε ή εκτοπίστηκε σε ξερονήσια σχεδόν όλη η ηγετική ομάδα και πολλά μέλη του κόμματος.
Το μεταξικό καθεστώς στράφηκε ενάντια και σε άλλα πολιτικά κόμματα, όμως ιδιαίτερα κατά του ΚΚΕ, το οποίο κατηγόρησε ότι οδηγούσε τη χώρα στην αναρχία. Το ΚΚΕ πέρασε πλέον στην παρανομία. Συνολικά γύρω στα 2000 μέλη του συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν αυτήν την περίοδο και οι περισσότερες οργανώσεις του εξαρθρώθηκαν. Η μεγαλύτερη ομάδα κρατούμενων κομμουνιστών (600 άτομα περίπου) φυλακίστηκε στην Ακροναυπλία, ενώ άλλες ομάδες εκτοπίστηκαν στα νησιά Άη Στράτης, Ανάφη, Κίμωλος, Φολέγανδρος, Γαύδος κλπ.
Ο Μανιαδάκης χρησιμοποίησε τη βενιζελικής έμπνευσης “δήλωση μετανοίας και αποκήρυξης των κομμουνιστικών ιδεών”, για την υπογραφή της οποίας οι συλληφθέντες υπέστησαν βασανιστήρια (ρετσινόλαδο, καυτερή πιπεριά, ξυλοδαρμούς, φάλαγγα, πετάλωμα ακόμη και ευνουχισμό). Όσοι υπέκυψαν και υπέγραψαν στιγματίστηκαν ως “δηλωσίες” και βίωσαν την περιφρόνηση των πρώην συντρόφων τους. Στην υπηρεσία δίωξης κομμουνισμού διοικητής ήταν ο ανώτατος αξιωματικός της ασφάλειας, Σπύρος Παξινός, ο οποίος είχε εκπαιδευτεί για τη δίωξη του Κομμουνισμού στη Γερμανία από την Γκεστάπο. Η δικτατορία διέπραξε ακόμα και δολοφονίες στελεχών του ΚΚΕ. Δολοφονήθηκαν από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου οι κομμουνιστές Χρήστος Μαλτέζος, Νίκος Βαλιανάτος, Μήτσος Μαρουκάκης, Λύσανδρος Μηλιαρέσης, Στέφανος Λασκαρίδης, Παύλος Σταυρίδης και άλλοι. Ο Μήτσος Μαρουκάκης, συντάκτης του Ριζοσπάστη, πετάχτηκε από την ταράτσα της Γενικής Ασφάλειας Πειραιά στις 13 Οκτώβρη 1936, ενώ ο γηραιός (70 ετών) συνδικαλιστής Νίκος Βαλιανάτος εκπαραθυρώθηκε από την Ειδική Ασφάλεια Αθηνών στις 9 Αυγούστου 1938 και οι δολοφονίες τους αποδόθηκαν από την Ασφάλεια σε αυτοκτονία.
Το ΚΚΕ επεδίωξε τη συνεργασία με τα αστικά κόμματα για την ανατροπή της δικτατορίας χωρίς να θέσει καθεστωτικό ζήτημα για να διευκολυνθεί η συμμετοχή των βασιλοφρόνων στον κοινό αντιμεταξικό αγώνα: τα αποτελέσματα ήταν πενιχρά και το μόνο που έγινε ήταν η συγκρότηση του Αντιδικτατορικού Μετώπου Νέων από εκπροσώπους της ΟΚΝΕ της Φιλελεύθερης Νεολαίας, της Σοσιαλιστικής, του Προοδευτικού Κόμματος του Καφαντάρη και του Εργατοαγροτικού. Στην κομματική ρητορική −όπως αυτή αποτυπώνεται στα κομματικά κείμενα της περιόδου− το μεταξικό καθεστώς χαρακτηρίστηκε ως φασιστικό.
Η Ασφάλεια μάλιστα κατάφερε να εκμεταλλευτεί το κενό που δημιουργήθηκε από τις μαζικές συλλήψεις συγκροτώντας στα τέλη του 1939 δική της καθοδήγηση με πρώην στελέχη του κόμματος που είχαν προσχωρήσει στις αρχές ασφαλείας, όπως οι πρώην βουλευτές του ΚΚΕ Μιχάλης Τυρίμος και Μανώλης Μανωλέας. Η συγκροτημένη από την ασφάλεια νέα καθοδήγηση ονομάστηκε Προσωρινή Διοίκηση (ΠΔ) και άρχισε να εκδίδει τον δικό της Ριζοσπάστη εντείνοντας έτσι τη σύγχυση στις γραμμές των κομμουνιστών. Η ΠΔ ήρθε σε έντονη αντιπαράθεση με τη λεγόμενη Παλιά Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ (ΠΚΕ), την καθοδήγηση της οποίας είχε ο Νίκος Πλουμπίδης, κατηγορώντας η μια την άλλη για χαφιεδισμό. Μέσα σ’ αυτό το πρωτοφανές κλίμα σύγχυσης κι αυτός ακόμα ο Ζαχαριάδης συντάχθηκε με την Προσωρινή Διοίκηση κατηγορώντας την καθαρή Παλιά Κεντρική Επιτροπή. Τα πράγματα ξεκαθάρισαν το καλοκαίρι του 1941 όταν συγκροτήθηκε η λεγόμενη Νέα Κεντρική Επιτροπή από στελέχη του ΚΚΕ που απέδρασαν από τους τόπους κράτησής τους.
Η στάση του ΚΚΕ στον Ελληνοιταλικό πόλεμο
Η κήρυξη του πολέμου το 1940 βρήκε το ΚΚΕ σε πλήρη διάλυση, με την ηγεσία του αλλά και απλά μέλη σε φυλακές και ξερονήσια. Οι κομμουνιστές που ήταν κρατούμενοι στην Κέρκυρα, στην Ακροναυπλία και σε διάφορα νησιά, ζήτησαν να πολεμήσουν στο Αλβανικό μέτωπο, ωστόσο ο Κωνσταντίνος Μανιαδάκης τους διεμήνυσε πως κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατό αν πρώτα προχωρούσαν σε αποκήρυξη του κομμουνισμού.Αργότερα, τον Απρίλιο του 1941, το καθεστώς τους παρέδωσε στις δυνάμεις Κατοχής. Λίγες μέρες μετά την κήρυξη πολέμου από την Ιταλία, ο γενικός γραμματέας Νίκος Ζαχαριάδης, ο οποίος βρισκόταν στη φυλακή, κάλεσε τους Έλληνες σε αντιφασιστικό αγώνα μαζί με την κυβέρνηση Μεταξά για να αντιμετωπίσουν τον κατακτητή.
Τον Νοέμβριο του 1940, μετά την προώθηση του ελληνικού στρατού στο εσωτερικό της Αλβανίας, ο Ζαχαριάδης αλλάζει γραμμή και χαρακτηρίζει τον αγώνα στην Αλβανία ιμπεριαλιστικό που εξυπηρετεί τα συμφέροντα των μοναρχοφασιστών και καλεί τους μαχόμενους Έλληνες να στραφούν κατά του Μεταξά επιδιώκοντας “έντιμη” ειρήνη με τους Ιταλούς με τη διαμεσολάβηση της ΕΣΣΔ (βλέπε 2η επιστολή Ζαχαριάδη). Η αλλαγή πλεύσης του Ζαχαριάδη ίσως να οφείλεται σε επίκριση της Σοβιετικής Ένωσης, καθώς ίσχυε ακόμα το Σύμφωνο Ρίμπεντροπ – Μολότωφ μεταξύ Στάλιν και Χίτλερ. Ωστόσο είναι γνωστό πως το ΚΚΕ από την αρχή ήταν υπέρ του πολέμου με τον κατακτητή και λόγω της αποσάρθωσης του δόθηκαν διαφορετικές γραμμές στην δημοσιότητα. Δεν είναι αλήθεια όμως πως το ΚΚΕ δεν συμμετείχε στον πόλεμο του 1940.
Το ΚΚΕ με την έναρξη της κατοχής το 1941 και συγκεκριμένα τον Σεπτέμβριο του 1941 ιδρύει τον ΕΑΜ που έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην αντίσταση κατά της τριπλής κατοχής. Το ΕΑΜ ίδρυσε τον Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό (ΕΛΑΣ) και την οργάνωση της νεολαίας την ΕΠΟΝ. Στις οργανώσεις αυτές εντάχθηκε πλήθος λαού και το ΕΑΜ έγινε η μαζικότερη αντιστασιακή οργάνωση, στην οποία μάλιστα συμμετείχαν και πολλοί μη κομμουνιστές
Τα Δεκεμβριανά – Συνθήκη της Βάρκιζας
Με το τέλος του πολέμου, η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου βρίσκεται αντιμέτωπη με το ζήτημα του αφοπλισμού των αντάρτικων ομάδων. Με τελεσίγραφό του ο στρατηγός Ρόναλντ Σκόμπι (Άγγλος διοικητής των συμμαχικών στρατευμάτων στην Ελλάδα) παραγγέλνει εντός δέκα ημερών τον πλήρη αφοπλισμό των ανταρτών, με εξαίρεση την Τρίτη Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία και τον Ιερό Λόχο, με το σκεπτικό ότι ήταν το μόνο εν λειτουργία τμήμα του τακτικού Ελληνικού Στρατού, το οποίο πολέμησε σε Βόρειο Αφρική και Ιταλία. Το ΕΑΜ αντιπροτείνει τον αφοπλισμό όλων των στρατιωτικών σχηματισμών και δημιουργία νέου εθνικού στρατού με στρατολογία εφέδρων, αλλά ο Γ. Παπανδρέου την απορρίπτει με υπόδειξη του Σκόμπυ. Τα στελέχη της κυβέρνησης διχάζονται και ακολουθεί η παραίτηση των υπουργών του ΕΑΜ στις 2 Δεκεμβρίου του 1944.
Τις επόμενες μέρες ακολουθούν τα γεγονότα που έχουν μείνει γνωστά ως Δεκεμβριανά: η διαδήλωση – διαμαρτυρία του Ε.Α.Μ στο κέντρο της πρωτεύουσας, μετά την αναίτια και ψυχρή δολοφονία δεκάδων διαδηλωτών του ΕΑΜ, εξελίχθηκε σε ένοπλη σύγκρουση μεταξύ των εφεδρικών δυνάμεων του ΕΛΑΣ Αθήνας από τη μία μεριά και των Βρετανικών και κυβερνητικών δυνάμεων από την άλλη, στις οποίες προστέθηκαν μέλη των υπόλοιπων αντιστασιακών οργανώσεων, καθώς και μέλη των πρώην ταγμάτων ασφαλείας.Κατά τα Δεκεμβριανά έδρασε επίσης η οργάνωση του ΚΚΕ ΟΠΛΑ, η οποία στράφηκε, εκτός των πολιτικών και ιδεολογικών αντιπάλων του κυβερνητικού στρατοπέδου, και εναντίον τροτσκιστών μελών του ΕΑΜ και λοιπών διαφωνούντων.
Η απόφαση να προχωρήσει το ΚΚΕ σε σύγκρουση πάρθηκε από το Πολιτικό Γραφείο κατά μία άποψη στις 28 Νοεμβρίου και κατά μία δεύτερη στις 3 Δεκεμβρίου, όταν ναυάγησαν οι διαπραγματεύσεις με τον Παπανδρέου.Πρόθεση του ΕΑΜ ήταν η διενέργεια δημοψηφίσματος ώστε να αποφασίσει ο λαός για το πολιτειακό (επάνοδος του βασιλιά ή κατάργηση της βασιλείας). Δεν δεχόταν τη διάλυση του ΕΛΑΣ γιατί φοβόταν ότι θα άφηνε τους μαχητές του εκτεθειμένους στην ισχύ των αντιπάλων τους. Στο ερώτημα γιατί το ΕΑΜ δεν κατέλαβε την εξουσία τον Οκτώβριο του 1944, όταν ήταν σε θέση να το πετύχει, δηλαδή όταν οι βρετανικές δυνάμεις δεν είχαν αναπτυχθεί, ίσως οφείλεται στο ότι το ΚΚΕ ως η βασικότερη συνιστώσα του ΕΑΜ «δεν ήθελε να συγκρουσθεί με τους Άγγλους, επειδή ήλπιζε ακόμα σε μια πιθανή κατάληψη της Ελλάδας από τον σοβιετικό στρατό, ή επειδή πίστευε πως μπορούσε να κατακτήσει την εξουσία με πολιτικά μέσα».
Μετά τα Δεκεμβριανά, η Ελληνική Κυβέρνηση, υπό την καθοδήγηση των Άγγλων, δέχτηκε να συνδιαλέγεται με το ΕΑΜ, το οποίο πιστεύοντας ότι μπορεί να λύσει το θέμα μέσω της πολιτικής οδού υπέγραψε τη συνθήκη ανακωχής γνωστή ως Συμφωνία της Βάρκιζας. Τη Συμφωνία της Βάρκιζας υπέγραψε τελικά υπό την πίεση της πολιτικής ηγεσίας του ΚΚΕ και ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ, Άρης Βελουχιώτης, αρνούμενος ωστόσο λίγο αργότερα την παράδοση του οπλισμού του. Μάλιστα ξεκίνησε και περιοδεία στην ορεινή ύπαιθρο με σκοπό τη δημιουργία νέου αντάρτικου. Το ΚΚΕ τον απομονώνει με το σύνθημα «ούτε φαΐ, ούτε νερό στον Άρη» και τον καταγγέλλει ως «τυχοδιωκτικό στοιχείο που σαν στόχο έχει την υπονόμευση της συμφωνίας της Βάρκιζας». Μαζί με τους λίγους συναγωνιστές του, διακηρύσσει την ανάγκη συνέχισης του ένοπλου αγώνα, ενάντια στο νέο διαφαινόμενο ζυγό, που δεν είναι άλλος από τους Άγγλους, αλλά και τη νέα ελληνική κυβέρνηση. Τελικά, ο Βελουχιώτης διαγράφεται επισήμως από το ΚΚΕ, την ίδια ημέρα που καταδιωκόμενος από δυνάμεις της Εθνοφυλακής αυτοκτονεί. Την ίδια περίοδο το ΚΚΕ δεν ήταν αδιάφορο για τις εδαφικές διεκδικήσεις της Ελλάδος και ζητούσε την Κύπρο από την Αγγλία και την Ανατολική Θράκη από την Τουρκία.
Η συμφωνία όμως της Βάρκιζας δεν θα κρατούσε για πολύ και το ΚΚΕ δεν θα κατέβαινε στις εκλογές του 1946. Έτσι θα πηγαίναμε στην τελική φάση του εμφυλίου, όπου θα ιδρυόταν στις 28 Οκτωβρίου του 1946 ο Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣΕ). Τον εμφύλιο θα τον κέρδιζε ο εθνικός στρατός και μαχητές του στρατού αυτού θα μεταφερόντουσαν στις χώρες της ανατολικής ευρώπης. Οι περισσότεροι θα γύρναγαν στην Ελλάδα μετά το το 1974.
Η ίδρυση της ΕΔΑ
Μετά το τέλος του εμφυλίου και συγκεκριμένα το 1951 θα ιδρυόταν η ΕΔΑ όπου μέσω αυτής θα δρούσαν τα στελέχη του ΚΚΕ. Η ΕΔΑ το 1951 θα λάμβανε το 10,57% και θα είχε 10 βουλευτές. Το 1956 θα πήγαινε στην θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης με 48,15% και 19 βουλευτές. Το 1958 θα ήταν πάλι αξιωματική αντιπολίτευση με 79 βουλευτές. Εντωμεταξύ από το 1956 μέχρι το 1972 ΓΓ του ΚΚΕ θα γινόταν ο Κώστας Κολίγιαννης και πρόεδρος της ΕΔΑ ο Ιωάννης Πασαλίδης. Ωστόσο το 1961 οι εκλογές της βίας και της νοθείας θα δίναν την θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης στην Ένωση Κέντρου και η ΕΔΑ θα πήγαινε στην 3η θέση. Η ΕΔΑ θα κατέβαινε και το 1964 όπου θα στήριζε νοερά πάντα την κυβέρνηση Παπανδρέου. Και έτσι θα φτάναμε στην δικτατορία του 1967. Τα γεγονότα είναι γνωστά.
Ο αντιδικτατορικός αγώνας του ΚΚΕ
Το ΚΚΕ στην αρχή της δικτατορίας αντιμετώπιζε πολλά προβλήματα όπου θα οδηγούσαν στην διάσπαση του 1968 και την ίδρυση του ΚΚΕ Εσωτερικού. Θα δημιουργούνταν δυο μεγάλες νεολαίες, η ΚΝΕ που ήταν μέρος του κόμματος και το Ρήγας Φεραίος που ήταν η νεολαία του ΚΚΕ Εσωτερικού. Ο Ρήγας Φεραίος στην αρχή είχε μέλη του ΚΚΕ, μετά την διάσπαση του 1968 δημιουργήθηκε η ΚΝΕ. Η ΚΝΕ θα ίδρυε την Αντι ΕΦΕΕ και η ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος θα δρούσε αυτόνομα και μέσω του ΠΑΜ. Οι αντιστασιακές οργανώσεις ήταν πολλές εκείνη την περίοδο και όλες ανεξαρτήτως τα όσα γράφονται συμμετείχαν στο πολυτεχνείο του 1973. Ο Κολιγιάννης εντωμεταξύ το 1972 φεύγει από την ηγεσία του ΚΚΕ και έρχεται ο Χαρίλαος Φλωράκης.
Το ΚΚΕ της μεταπολίτευσης
Το 1974 νομιμοποιείται το ΚΚΕ και κατεβαίνει στις εκλογές μαζί με το ΚΚΕ Εσωτερικού και την ΕΔΑ στο σχήμα Ενωμένη αριστερά όπου λαμβάνει το 9,47%. Στις εκλογές του 1977 το ΚΚΕ μόνο του πια και με αυτή την ονομασία κατεβαίνει πρώτη φορά στις εκλογές και λαμβάνει το 9,36% και 11 έδρες. Το 1981 λαμβάνει 10,94% και 13 έδρες, ενώ το 1985 λαμβάνει 9,89% και 12 έδρες. Το 1989 φτιάχνει τον Συνασπισμό της αριστεράς και της προόδου μαζί με την ΕΑΡ που είχε μεταλλαχθεί το ΚΚΕ Εσωτερικού. Ήταν η περίοδος που έπεφτε η ΕΣΣΔ που στήριζε αυτό το κόμμα σταθερά από το 1924. Ο Συνασπισμος τότε έλαβε 13,13% και 28 βουλευτές σχηματίζοντας συγκυβέρνηση με την Νέα Δημοκρατία. πρόεδρος του ΣΥΝ ήταν ο Χαρίλαος Φλωράκης και ΓΓ του ΚΚΕ ο Γρηγόρης Φαράκος μέχρι το 1991. Στη συνέχει έλαβε 10,97% και 21 έδρες και στις εκλογές του 1990 έλαβε 10,28% και 19 έδρες ενώ συμμετείχε σε συνδυασμό για τις μονοεδρικές με το ΠΑΣΟΚ που πήρε 4 έδρες ακόμα. Συμμετείχε και στην οικουμενική κυβέρνηση. Το 1991 όμως έφυγε από τον Συνασπισμό και ακολούθησε αυτόνομη πορεία υπό την Αλέκα Παπαρήγα. Το 1993 το ΚΚΕ έλαβε 4,54% και 9 έδρες, το 1996 5,61% και 11 έδρες και το 2000 έλαβε 5,52% και 11 έδρες. Το 2004 έλαβε 5,9% και 12 έδρες και το 2007 8,15% και 22 έδρες. Το 2009 έλαβε 7,54% και 21 έδρες και το 2012 8,48% και 26 έδρες στις πρώτες εκλογές και 4,51% και 12 έδρες στις δεύτερες εκλογές.
Το 2013 ανέλαβε την θέση του ΓΓ του ΚΚΕ ο Δημήτρης Κουτσούμπας, όπου το 2015 έλαβε 5,47% και 15 έδρες στις πρώτες εκλογές και 5,55% και 15 έδρες στις δεύτερες εκλογές. Το 2019 έλαβε 5,3% και 15 έδρες και το 2023 στις πρώτες εκλογές 7,23% και 26 έδρες και στις δεύτερες εκλογές 7,69% και 21 έδρες.
Το ΚΚΕ συμμετείχε σε όλες τις απεργιακές κινητοποιήσεις της μεταπολίτευσης και έχει υπό την επίβλεψή του το ΠΑνεργατικό ΜΕτωπο και την ΠΚΣ-ΜΑΣ στους φοιτητές όπου από το 2022 είναι η πρώτη δύναμη.
Συμπέρασμα
Για τα 107 χρόνια μπορεί να γραφτούν πολλά. Το ΚΚΕ έχει κάνει λάθη πολλά στην πορεία του και έχει υποστεί πολλές διασπάσεις που ουσιαστικά δημιούργησαν όλα τα κόμματα της αριστεράς που υπάρχουν σήμερα, ωστόσο εδώ και 107 χρόνια οι θέσεις του είναι καθαρές και συγκεκριμένες. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που για αυτές τις θέσεις μαρτύρησαν από τα καπιταλιστικά καθεστώτα και οδηγήθηκαν σε εξορίες, φυλακές και πολλά βασανιστήρια. Το ΚΚΕ είναι αντικείμενο της Ελληνικής ιστορίας εκτός από πολιτικό κόμμα. Προσπάθησα να φωτίσω κάποιες στιγμές που έχουν γραφτεί λιγότερα πράγματα και όχι τόσο τον εμφύλιο και την αντίσταση. Απο κει και πέρα ο καθένας μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματά του και σε όλες τις περιπτώσεις δε χρειάζεται να εκφράσουμε την χαρά μας που υπάρχει όλα αυτά τα χρόνια δίπλα στους λαίκούς αγώνες παρά τις διαφωνίες μας.
