Γράφει ο Στέφανος Καραπέτης
Πρωτομαγιά 1944, μια μέρα σαν σήμερα πριν 82 χρόνια, η Ελλάδα ήταν ακόμα υπό την τριπλή κατοχή ή για την ακρίβεια υπό την Γερμανική κατοχή, αφού οι Ιταλοί συνθηκολόγησαν τον Σεπτέμβριο του 1943. Στο Χαϊδάρι, στην Ακροναυπλία και όχι μόνο υπήρχαν χιλιάδες αγωνιστές κρατούμενοι, όπου βρισκόντουσαν υπό κράτηση όχι μόνο από τους κατακτητές, αλλά από το καθεστώς του Μεταξά. Ήταν τα θύματα του ιδιώνυμου του Ελευθέριου Βενιζέλου που ξεκίνησε στην Ελλάδα ήδη από το 1936. Ένα ιδιώνυμο που καταργήθηκε στην αρχή της μεταπολίτευσης το 1974, ένα ιδιώνυμο όπου διώκε τις ιδέες και ιδιαίτερα τις κομμουνιστικές ιδέες, που απέκλειε το ΚΚΕ από τις εκλογικές διαδικασίες τόσο πριν την Γερμανική κατοχή, όσο και μετά.
Η ιστορία των 200 της Καισιαριανής ήταν μια κατάληξη μιας ιστορία που ξεκινούσε τον Φεβρουάριο του 1937. Εκείνη την περίοδο το καθεστώς Μεταξά άρχισε να συγκεντρώνει τους Κομμουνιστές και άλλους αγωνιστές στο φρούριο της Ακροναυπλίας, στις φυλακές της Κέρκυρας και σε μικρά νησιά του Αιγαίου. Αγωνιστές που ζήτησαν το με την έναρξη της Ιταλικής επίθεσης το 1940 να απελευθερωθούν από τις φυλακές και να οδηγηθούν στο μέτωπο και να αντιμετωπίσουν μαζί με τους υπόλοιπους Έλληνες τους Ιταλούς κατακτητές. Το καθεστώς τους το αρνήθηκε, απαιτώντας πρώτα την υπογραφή δήλωσης μετανοίας.
Έτσι μετά την συνθηκολόγηση της Ελλάδας τον Απρίλιο του 1941, το καθεστώς παρέδωσε 600 κομμουνιστές κρατούμενους της Ακροναυπλίας του Γερμανούς κατακτητές. Από αυτούς, οι 200 στάλθηκαν στα στρατόπεδα της Κατούνας, της Βόνιτσας, του Λαζαρέτου και της Κέρκυρας. Άλλοι 300 στάλθηκαν στο στρατόπεδο Λάρισας-Τρικάλων. Από το στρατόπεδο της Λάρισας, 54 εκτελέστηκαν για αντίποινα στο Κούρνοβο στις 6 Ιουνίου του 1943. Με τη συνθηκολόγηση των Ιταλών, στις 8 Σεπτεμβρίου του 1943, οι Γερμανοί μετέφεραν τους Ακροναυπλιώτες κρατούμενους της Λάρισας στο Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Χαϊδαρίου. Εκεί έμελλε για κάποιους να είναι το τελευταίο κομμάτι των βασανιστηρίων τους.
Στις 27 Απριλίου του 1944 μια διμοιρία του 8ου συντάγματος του ΕΛΑΣ υπό τον ανθυπολοχαγό ΠΖ του Ελληνικού Στρατού, Μανώλη Σταθάκη, επιτέθηκε κατά του διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών και υποστράτηγου (Generalmajor) της ναζιστικής Γερμανίας Φράντς Κρεχ (Franz Krech) και της συνοδείας του στην περιοχή των Μολάων της Λακωνίας, με αποτέλεσμα τον θάνατο του ιδίου και μελών της συνοδείας του. Συνολικά από την επίθεση σκοτώθηκαν 4 Γερμανοί.
Την προηγούμενη ημέρα είχε γίνει και η απαγωγή του υποστράτηγου Κράιπε από Βρετανούς και Έλληνες αντιστασιακούς στην Κρήτη. Το Γραφείο Στρατηγικών Υπηρεσιών με τη συνεργασία και του ΕΑΜ άφησε επίσης σκοπίμως να διαρρεύσει, για λόγους προπαγάνδας, ότι ο υποστράτηγος Κρεχ εκτελέστηκε από την Γκεστάπο ως αντιφρονών και έδωσε στη δημοσιότητα πλαστογραφημένο γράμμα του όπου καλούσε τους Γερμανούς στρατιώτες σε λιποταξία.
Μετά την επίθεση των ανταρτών του ΕΛΑΣ, η εφημερίδα Καθημερινή στις 30 Απριλίου 1944 δημοσίευσε την εξής ανακοίνωση των κατοχικών δυνάμεων:
Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε:
Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων. Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.
Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος.
Η ίδια ανακοίνωση μοιράστηκε και στη μορφή φυλλαδίου από τις γερμανικές Αρχές Κατοχής.
Οι οργανώσεις του ΕΑΜ και της Κομματικής Οργάνωσης Αθηνών του ΚΚΕ προσπάθησαν σε συνδικαλιστικό και φοιτητικό επίπεδο να τους διασώσουν, ενώ έγινε προσπάθεια και για ένοπλη επέμβαση από τον ΕΛΑΣ, η οποία δεν πραγματοποιήθηκε. Έγιναν ψηφίσματα σωματείων υπέρ της σωτηρίας των μελλοθάνατων, έγινε συγκέντρωση συγγενών στη Μητρόπολη, ενώ ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός στο διαμέρισμά του προσευχόταν υπέρ της σωτηρίας τους. Όταν αργά τη νύχτα εμφανίστηκε μπροστά στις απελπισμένες γυναίκες είπε: «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα και το μόνο που μου απομένει είναι να παρακαλώ τον Θεό».
Στις 30 Απριλίου 1944 κυκλοφόρησε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου η φήμη ότι τα SS σκόπευαν να εκτελέσουν 200 κρατούμενους ως αντίποινα. Ο διοικητής Καρλ Φίσερ (Karl Fischer) κάλεσε κάποιους από τους προϊσταμένους στα συνεργεία, όλους Ακροναυπλιώτες κομμουνιστές, και τους ζήτησε να υποδείξουν ποιοι μη κρατούμενοι από την εποχή του καθεστώτος Μεταξά θα μπορούσαν να τους αντικαταστήσουν, καθώς οι ίδιοι θα μεταφέρονταν την επομένη σε άλλο στρατόπεδο. Επίσης, διέταξε τους κρατούμενους από τη Χαλκίδα να πάρουν πίσω τα προσωπικά τους είδη και να βρίσκονται μπροστά στα μαγειρεία την επομένη το πρωί, προκειμένου να μεταφερθούν σε άλλο στρατόπεδο. Με δεδομένη τη φήμη για μαζική εκτέλεση, όλοι όσοι μίλησαν με τον Φίσερ πίστεψαν ότι επρόκειτο να εκτελεστούν. Έτσι, οι Ακροναυπλιώτες προσπάθησαν να αποχαιρετήσουν όσους περισσότερους από τους φίλους τους ήταν δυνατόν.
Ακολούθως μαζεύτηκαν στον θάλαμο 1 του Μπλοκ 3, όπου με μουσική από δύο κιθάρες κι ένα βιολί έγινε αποχαιρετιστήριο γλέντι. Ένα αποχαιρετιστήριο γλέντι που αποτυπώνεται και στην ταινία του Παντελή Βούλγαρη, το τελευταίο σημείωμα, όπου είναι αφιερωμένη στο γεγονός που σχολιάζουμε σήμερα.
Το επόμενο πρωί, πριν από το προσκλητήριο, συγκέντρωσαν τους Χαλκιδαίους και τους επιβίβασαν σε φορτηγά που τους απομάκρυναν από το στρατόπεδο. Μετά το πρωινό συσσίτιο, ο Φίσερ κάλεσε γενικό προσκλητήριο, στο οποίο διάβασε μια λίστα διακοσίων ονομάτων. Αυτοί ήταν οι 200 που θα εκτελούνταν, ως αντίποινα για τη δολοφονία του Γερμανού στρατηγού. Η ομάδα των μελλοθανάτων περιλάμβανε όλους τους Ακροναυπλιώτες, πλην 16 ατόμων, τους Αναφιώτες και μερικούς άλλους κρατούμενους.
Το ξημέρωμα της 1ης Μαΐου 1944 συγκεντρώθηκαν μπροστά στα μαγειρεία όπου, πριν επιβιβαστούν στα αυτοκίνητα, άρχισαν να τραγουδούν τον Εθνικό ύμνο, το τραγούδι της Ακροναυπλίας και τον σκοπό του δημοτικού τραγουδιού Σουλιώτισσες του Χορού του Ζαλόγγου μπροστά στα μάτια των έκπληκτων Ναζί που δεν είχαν τρόπο να αντιδράσουν.
Οι 200 του Χαϊδαρίου μεταφέρθηκαν στο σκοπευτήριο της Καισαριανής και ανά 20 άτομα εκτελέστηκαν με οπλοπολυβόλα. Οι σοροί μεταφέρθηκαν στο Τρίτο Νεκροταφείο Αθηνών, όπου τάφηκαν σε ατομικούς τάφους. Μεταξύ των εκτελεσμένων, ήταν ο Μικρασιάτης Ναπολέων Σουκατζίδης (εκτελούσε και χρέη διερμηνέα) και ο Αντώνης Βαρθολομαίος, στελέχη του ΚΚΕ με χρέη στρατοπεδάρχη, που ξεχώρισαν για την αυτοθυσία τους, αφού αρνήθηκαν να εκτελεστεί άλλος στη θέση τους όπως τους προτάθηκε από τον διοικητή Φίσερ. Επίσης, ο πρώην βουλευτής του ΚΚΕ Στέλιος Σκλάβαινας, όπως και οι κομμουνιστές δημοτικοί σύμβουλοι της Καβάλας (εξελέγησαν το 1934 και καθαιρέθηκαν τέσσερις μήνες αργότερα), ο Παρασκευάς Μακέδος και ο Νίκος Νεγρεπόντης.
Οι 200 της Καισιαριανής έμειναν εκείνη την ημέρα στην ιστορία του τόπου μας. Ήταν οι 200 κομμουνιστές που δεν είχαν φοβηθεί τα πολυβόλα, πετούσαν τα μηνύματά τους λίγο πριν εκτελεστούν στον δρόμο, όπου περαστικοί και άλλοι κάτοικοι της περιοχής τα μάζεψαν, τα έδωσαν στις οικογένειές τους, και σήμερα πολλά από αυτά διατηρούνται στο ιστορικό αρχείο του ΚΚΕ. Την ιστορία των ανθρώπων που δεν φοβήθηκαν τον θάνατο, την είχαμε, όπως και τα τελευταία σημειώματα τους, αυτό που δεν είχαμε ήταν το φωτογραφικό υλικό που αποτύπωνε την θυσία τους. Εφέτος η χώρα μας απέκτησε το φωτογραφικό υλικό του Χόιερ, ενός στρατηγού των ΝΑΖΙ, που ο ρόλος του ήταν να αποτυπώνει τις εκτελέσεις και τις πράξεις των Γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα προκειμένου να διαπιστώνει η κεντρική διοίκηση στην Ναζιστική Γερμανία ότι εκτελούνταν οι εντολές που είχαν σωστά.
Το φωτογραφικό υλικό που βγήκε στην δημοσιότητα στον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών eBay στις 14 Φεβρουαρίου από έναν Βέλγο συλλέκτη, πραγματικά συγκλόνισε. Αμέσως ύστερα από παραινέσεις όλων των κομμάτων της Ελληνικής βουλής, κινήθηκε το υπουργείο πολιτισμού προκειμένου να τις αποκτήσει. Το σύνολο των φωτογραφιών που αποκτήθηκαν από το υπουργείο πολιτισμού της Ελλάδας, αφού πρώτα διαπιστώθηκε ότι είναι γνήσιες κηρύχθηκε ως μνημείο σύγχρονης κληρονομιάς.
Ειδικοί εμπειρογνώμονες που απεστάλησαν στην Γάνδη, επιβεβαίωσαν την αυθεντικότητα της συλλογής, που αποτελείται από 262 φωτογραφίες τραβηγμένες στην Ελλάδα την περίοδο 1943-1944. Η συλλογή των φωτογραφιών αποσύρθηκε άμεσα από τον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών ενώ κρίθηκε πως το φωτογραφικό υλικό είναι αυθεντικό. Στις 20 Φεβρουαρίου, το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε στο Βέλγιο προσύμφωνο με τον συλλέκτη για την απόκτηση της συλλογής.
Από τις πρώτες στιγμές, το ΚΚΕ μέσα από τα αρχεία του και οι απόγονοι των εκτελεσθέντων συμβάλουν στην ταυτοποίηση των προσώπων, ώστε η ιστορία στη λεζάντα της να γράψει τα ονόματά τους στις φωτογραφίες αυτές. Εφέτος λοιπόν είναι η πρώτη επέτειο αυτής της θυσίας όπου υπάρχει πλέον αυτό το φωτογραφικό υλικό, όπου είναι θετική η συμβολή του. Αυτό το υλικό είναι τεκμήριο για το πάνδημο αίτημα για την καταβολή των Γερμανικών αποζημιώσεων, αφού δεν αφήνει περιθώριο να γραφτεί ότι τα γεγονότα που επικαλούμαστε είναι μυθικά. Επίσης αυτό το υλικό αποτυπώνει πλήρως την ανδρεία των ανθρώπων που θυσιάστηκαν και ένα πειστήριο των όσων πιστεύαμε για τα γεγονότα. Πήγαιναν χαμογελαστοί να συναντήσουν τον θάνατο, και αυτό μέσα από αυτό το φωτογραφικό υλικό αποτυπώνεται.
Πριν από λίγες ημέρες, 25 Απριλίου 2026, το ΚΚΕ διοργάνωσε μια μεγάλη συναυλία στον χώρο του σκοπευτηρίου. Μια συναυλία που την καλλιτεχνική επιμέλεια είχε ο Γιώργος Νταλάρας με επιλογή τραγουδιών μεγάλων συνθετών, όπου ερμήνευσαν οι Φωτεινή Βελεσιώτου, Γιάννης Διονυσίου, Παντελής Θαλασσινός, Βιολέτα Ίκαρη, Βαγγέλης Κορακάκης, Νατάσσα Μποφίλιου, Γιώτα Νέγκα, Γιώργος Νταλάρας, Μίλτος Πασχαλίδης, Ασπασία Στρατηγού, Κώστας Τριανταφυλλίδης και οι «Κοινοί Θνητοί»
Η θυσία των 200 της Καισαριανής παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα της Εθνικής Αντίστασης και της Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα, και από τον Φεβρουάριο του 2026 έχει πλέον και τα δικά της ιστορικά ντοκουμέντα. Aυτό το φωτογραφικό υλικό σήμερα 1η Μαΐου 2026 είχε την δυνατότητα να το δει ο κόσμος που επισκέφθηκε το μνημείο.
Σε μια συγκινησιακά φορτισμένη ατμόσφαιρα, συνδικάτα, φορείς και πολίτες συγκεντρώθηκαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, τιμώντας τους 200 ήρωες που εκτελέστηκαν από τους Ναζί την 1η Μαΐου 1944. Το παρών έδωσε και απλός κόσμος κρατώντας ένα λουλούδι στο χέρι.
Στη μνήμη των 200 Κομμουνιστών, οι οποίοι αντιμετώπισαν τον θάνατο με το κεφάλι ψηλά, πλήθος κόσμου παρακολούθησε με μεγάλο ενδιαφέρον και την επίσημη ξενάγηση στον χώρο που αναβίωσε τις ιστορικές μνήμες για την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο. Επίσης θα πρέπει να τονίσουμε και κάτι άλλο, ότι στον χώρο του σκοπευτηρίου λειτουργεί μουσείο όπου δείχνει όσα ντοκουμέντα έχουν σωθεί, τους τελευταίους 3 μήνες αυτό το μουσείο έχει δεχθεί πάνω από 25.000 επισκέψεις.
