Γράφει ο Στέφανος Καραπέτης
Εδώ και πάρα πολύ καιρό με απασχολούσε αυτό το ερώτημα και προσπάθησα να βρω τον λόγο που δεν μπορεί η εκάστοτε κυβέρνηση να διορίζει τον δικό της πρόεδρο στην Τράπεζα της Ελλάδος, δηλαδή επί της ουσίας δε μπορεί η κάθε κυβέρνηση να ασκεί έλεγχο στο τραπεζικό σύστημα της χώρας μας και στην έκδοση των χαρτονομισμάτων. Η έρευνα μου δεν ήταν βέβαια και δύσκολη, αφού με μια απλή ματιά στο καταστατικό του συγκεκριμένου οργανισμού, μου λύθηκαν σχεδόν όλες οι απορίες. Μπροστά στο υπερταμείο που ορθώς βρήκε επικριτές, η Τράπεζα της Ελλάδος έχει χειρότερο καθεστώς διοίκησης.
Πριν προχωρήσω όμως παρακάτω θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι δεν μας ενδιαφέρει να ασκήσουμε τουλάχιστον σε αυτό το άρθρο καμία κριτική στη σημερινή διοίκηση του ιδρύματος. Αυτό που μας ενδιαφέρει στο παρόν άρθρο είναι μέσα από το χρονοντούλαπο της ιστορίας να κατανοήσουμε τον τρόπο λειτουργίας του ιδρύματος και το κάτα πόσο οι αποφάσεις του επηρρεάζουν τις αποφάσεις της κάθε κυβέρνησης.
Η ίδρυση και η αρχική της λειτουργία
Το 1841 την εποχή δηλαδή του βασιλέως Όθωνα ιδρύεται η γνωστή σε όλους μας Εθνική τράπεζα της Ελλάδος, όπου λειτουργεί μέχρι σήμερα. Η εθνική τράπεζα είχε δυο σκέλη, το πρώτο ήταν η έκδοση των χαρτονομισμάτων και το δεύτερο η εμπορική λειτουργία που έχει μέχρι σήμερα. Το δικαίωμα να εκδίδει χαρτονομίσματα το κράτησε μέχρι το 1928. Η εθνική τράπεζα όταν ιδρύθηκε το 1841 ήταν μια ανώνυμη ιδιωτική εταιρεία με έδρα την Αθήνα και με κεφάλαιο 5.000.000 δραχμές, μοιρασμένο σε 5000 μετοχές των 1000 δραχμών. Το πλειοψηφικό πακέτο των μετοχών το είχε η οικογένεια Ρότσιλντ (55% δηλαδή 2500 μετοχές), το ελληνικό κράτος είχε μόλις το 20% των μετοχών και το υπόλοιπο ποσοστό μοιραζόταν μεταξύ Ελλήνων και ξένων επενδυτών, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Λουδοβίκος Α’ της Βαυαρίας. Έτσι ελεγχόταν εν μέρει από το Ελληνικό κράτος. Ωστόσο με το πρωτόκολλο της Γενεύης το 1927 χάθηκε πλήρως το δικαίωμα από το Ελληνικό κράτος ως προς την έκδοση των χαρτονομισμάτων και ως προς τον έλεγχο του τραπεζικού συστήματος. Ήταν μόλις λίγα χρόνια μετά την μικρασιάτικη καταστροφή και την ίδρυση της Α’ Ελληνικής δημοκρατίας με πρόεδρο τον Παύλο Κουντουριώτη και Πρωθυπουργό τον Αλέξανδρο Ζαΐμη.
Η κυβέρνηση Ζαϊμη ήθελε ένα δάνειο 9.000.000 λιρών και προκειμένου να το πάρει, έπρεπε να υπογράψει το πρωτόκολλο της Γενεύης, όπου συνυπέγραφαν η Ελλάδα, η Μεγάλη Βρετανία, η Γαλλία και η Ιταλία. Στο πρωτόκολλο αυτό προβλεπόταν η ίδρυση της τράπεζας της Ελλάδος και έτσι η εθνική τράπεζα έχασε το δικαίωμα στο να εκδίδει χαρτονομίσματα, δηλαδή δραχμές. Με νόμο του ελληνικού κράτους (Νόμος 3423/7-12-1927/ΦΕΚ Α’ 298) λοιπόν ιδρύθηκε η τράπεζα της Ελλάδος που άρχισε να λειτουργεί στις 15 Μαΐου του 1928 με προσωπικό 500 ατόμων. Τα επόμενα χρόνια η τράπεζα αυτή άνοιξε έναν αριθμό πρακτορείων και υποκαταστημάτων κυρίως για την τροφοδότηση των τοπικών αγορών σε χαρτονόμισμα και για τη διενέργεια πληρωμών ή/και εισπράξεων για λογαριασμό του Δημοσίου. Στις 4 Απριλίου 1938 η έδρα της Τράπεζας μεταφέρθηκε στη σημερινή της θέση, δηλαδή στην οδό Πανεπιστημίου στο κέντρο της ΑΘήνας.
Ο βασικός λόγος που ιδρύθηκε η τράπεζα αυτή ήταν ότι η τότε κοινωνία των εθνών, δηλαδή ο σημερινός ΟΗΕ θεωρούσε ότι είναι ασύμβατο η τράπεζα μίας χώρας η οποία έχει το εκδοτικό προνόμιο (να τυπώνει δηλαδή χρήμα), να ασκεί ταυτόχρονα και εμπορική δραστηριότητα.
Η λειτουργία της και οι περιορισμοί
Η Τράπεζα της Ελλάδος δεν είναι κρατική, αλλά μια Ανώνυμη Εταιρεία. Έχει ειδικά προνόμια, ειδικές αρμοδιότητες αλλά και περιορισμούς, όπως ότι δεν μπορεί για παράδειγμα να λειτουργεί ως εμπορική τράπεζα και ότι το ποσοστό του ελληνικού κράτους στη μετοχική της σύνθεση δεν μπορεί να υπερβαίνει το 35% όπως ορίζεται στο καταστατικό της. Κατά τη διατύπωση του άρθρου 29 του καταστατικού της, «Ο Διοικητής και οι Υποδιοικητές διορίζονται για μία εξαετία, με Προεδρικό Διάταγμα, μετά από πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου, κατόπιν προτάσεως του Γενικού Συμβουλίου της Τράπεζας». Ανώτερο όργανο της τράπεζας είναι η Γενική Συνέλευση των Μετόχων, όπου εκπροσωπείται το σύνολο των μετόχων. Η Τράπεζα της Ελλάδος είναι εισηγμένη στο Χρηματιστήριο Αθηνών ενώ κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους τόσο η Τράπεζα της Ελλάδος όσο και τα μέλη της δεν ζητούν και ούτε δέχονται οδηγίες από την εκάστοτε Κυβέρνηση. Βάσει του καταστατικού κανείς αντιπρόσωπος του Δημοσίου δεν έχει δικαίωμα να ελέγξει τα βιβλία της τράπεζας σε κανένα από τα καταστήματα της πλην του επιτρόπου του κράτους ο οποίος μπορεί να ζητήσει στοιχεία αλλά υποχρεούται να τηρεί αυστηρή εχεμύθεια, δηλαδή να μην τα δημοσιοποιήσει πουθενά.
Έτσι η υπάρχουσα διοίκηση που εκλέχθηκε το 2014 με διοικητή τον Γιάννη Στουρνάρα θα είναι εκεί βρέξει-χιονίσει μέχρι και το 2020 χωρίς καμία κυβέρνηση να έχει δικαίωμα να μετακινήσει τον πρόεδρο αυτό. Το ίδρυμα αυτό μέχρι το 2002 ήταν η αποκλειστική εκδοθείσα αρχή του μέχρι τότε νομίσματός μας, δηλαδή της δραχμής και από το 2002 και μετά έγινε μέλος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, όπως γίνανε και οι υπόλοιπες τράπεζες αναλόγου χαρακτήρα στην υπόλοιπη ευρωζώνη. Το ίδρυμα αυτό το 2004 είχε περίπου το 1,9% των μετοχών της Ευρπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και είναι η αποκλειστικά υπεύθυνη για την χάραξη της νομισματικής πολιτικής της χώρας μας από το 1928 μέχρι σήμερα. Πέρα βέβαια από την έκδοση των χαρτονομισμάτων, έχει και άλλες αρμοδιότητες, που ουσιαστικά είναι και οι πιο βασικές στην οικονομία της χώρας μας, και θα τολμούσαμε να πούμε ότι ο υπουργός Οικονομικών της Ελλάδος έχει απλά συμβουλευτικό χαρακτήρα και πολύ λιγότερες αρμοδιότητες από την τράπεζα της Ελλάδος. Μια πολύ βασική αρμοδιότητα του ιδρύματος αυτού είναι η συμμετοχή του στη χάραξη της ενιαίας νομισματικής πολιτικής της ζώνης του ευρώ που θα εφαρμόζει τόσο η Ελλάδα όσο και οι υπόλοιπες Ευρωπαίκές χώρες, αφού είναι βασικός μέτοχος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, άρα μπορεί να καθορίσει εν μέρει την οικονομική πολιτική όλων των χωρών της Ευρώπης συμπεριλαμβανομένης και της χώρας μας.
Άλλος ρόλος του ιδρύματος αυτού είναι η έκδοση των τραπεζογραμματίων (ΙΕΤΑ) και βεβαίως των χαρτονομισμάτων και κερμάτων του Ευρώ, δηλαδή ελέγχει το νομισματοκοπείο της χώρας μας. Επίσης είναι ηαρμόδια για την παρακολούθηση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και κατέχει και διαχειρίζεται τα συναλλαγματικά διαθέσιμα της χώρας. Είναι η μόνη που μπορεί να εποπτεύσει πιστωτικά ιδρύματα της Ελλάδας και ελέγχει όλους τους τραπεζικούς λογαριασμούς του Ελληνικού Δημοσίου και Νομικών Προσώπων Δημοσίου Δικαίου. Επίσης,επιβλέπει όλα τα συστήματα και τα μέσα πληρωμών και διαχειρίζεται μέρος του συναλλαγματικού αποθέματος και χρυσού της Ελλάδας. Τέλος, συλλέγει όλα τα στατιστικά στοιχεία από τα νομισματικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και καταρτίζει και δημοσιεύει τα νομισματικά και πιστωτικά μεγέθη καθώς και παρακολουθεί όλες τις οικονομικές συγκυρίες κάθε εποχής και εκδίδει αναλύσεις σχετικά με αυτές.
Το υπερταμείο και η σύγκριση με την τράπεζα της Ελλάδος
Το υπερταμείο, που θα βρίσκεται υπό τον έλεγχο ενός εποπτικού συμβουλίου, που θα έχει 5 μέλη με 3 από αυτά να διορίζονται από την εκάστοτε ελληνική κυβέρνηση και 2 από τους θεσμούς, άρα η ελληνική κυβέρνηση θα έχει το επάνω χέρι. Για τη συγκρότηση αυτού του συμβουλίου η κάθε πλευρά θα έχει το δικαίωμα να θέτει βέτο στον ορισμό κάποιου προσώπου που θα προτείνεται. Βεβαίως και αυτό θα σημαίνει ιδιωτικοποιήσεις αλλά το πάνω χέρι σε αυτές θα έχει το ελληνικό κράτος και μόνο αυτό, ενώ οι παλαιές εταιρείες (ΤΑΪΠΕΔ,ΤΧΣ και ΕΤΑΔ) δεν θα διαλυθούν αλλά θα είναι θυγατρικές του υπερταμείου.
Στο περταμείο είναι σαφές ότι έχει γίνει ξεπούλημα ή για να το γράψω καλύτερα, θα ξεπουλάει δημόσια περιουσία έναντι πινακίου φακής ενδεχομένως, αλλά το ξεπούλημα αυτό θα γίνεται με την εποπτεία του κράτους και με το αντίστοιχο κέρδος που θα εισπράτει από κάθε ιδιωτικοποίηση. Στην τράπεζα της Ελλάδος το κράτος έχει ως 35% συμμετοχή και απλά ρόλο διακοσμητικό, αφού δεν έχει δικαίωμα να ασκήσει κανέναν έλεγχο και αν μερικώς αποκτά αυτό δικαίωμα δεν έχει δικαίωμα της δημοσιοποίησης του ελέγχου και όλα αυτά εδώ και περίπου έναν αιώνα. Χωρίς να ασκούμε καμία κριτική στην όποια διοίκηση και τις εκάστοτε επιλογές η δομή και ο τρόπος λειτουργίας του ιδρύματος δεν είναι απλά λάθος ή απλά μη συμβατή με άλλα μοντέλα τραπεζών άλλων χωρών, αλλά είναι ένα διαρκές έγκλημα κατά του Ελληνικου λαού, που εδώ και έναν αιώνα, αλλά ίσως και λίγο παραπάνω ποτέ δεν αντέδρασε. Προφανώς όπως και προείπαμε δεν έχει να κάνει με την εκάστοτε διοίκηση της τράπεζας αλλά με τους πολιτικούς που ποτέ δε πάτησαν πόδι πάνω σε αυτό το διαρκές έγκλημα, γιατί σε μια δημοκρατία όλοι ελέγχουμε και όλοι ελεγχόμαστε.
