Ο Ανδρέας Παπανδρέου μια μέρα σαν σήμερα το 1996 έφευγε από τη ζωή, ήταν ακριβώς πριν 27 χρόνια. Ο Ανδρέας Παπανδρεόυ έκανε πολλά λάθη, αλλά το στίγμα του στην πολιτική ζωή έμεινε ανεξίτηλο, με πολλούς από αυτούς που έζησαν την αλλαγή του Ανδρέα να ονειρεύονται την ανάστασή του.
Για εμάς ότι θετικό είχε το ΠΑΣΟΚ πέθανε μαζί με τον Ανδρέα Παπανδρεόυ, αλλά σίγουρα και για αυτό υπάρχουν αντίθετες απόψεις. Ας δούμε όμως τι εστί Ανδρέας.
Ο Παπανδρέου γεννήθηκε στη Χίο το 1919, ήταν γιο του λεγόμενου γέρου της δημοκρατίας, του Γεώργιου Παπανδρέου, που εκείνη την περίοδο ήταν γενικό διοικητής του Αιγαίου. Ο Γεώργιος Παπανδρέου αργότερα έγινε πρωθυπουργός της χώρας μας σε δυο περιόδους, η μία ήταν μεταπολεμικά τα έτη 1944-1945, μια εποχή που είχε ολοκληρωθεί η πρώτη περίοδος του εμφυλίου πολέμου και ξεκίναγε την δεύτερη περίοδο. Ο Γεώργιος Παπανδρέου έγινε πρωθυπουργός και το 1963, λίγο αργότερα με το γνωστό και επεισοδιακό τρόπο ήρθε η δικτατορία των συνταγματαρχών, που κατέληξε στην εισβολή στην Κύπρο και στην μεταπολίτευση στην Ελλάδα.
Στον Ανδρέα Παπανδρεόυ είχαν τα παραπάνω γεγονότα πολλέ επιδράσεις, ενώ ειδικα στην δεύτερη περίοδο της πρωθυπουργίας του πατέρα του είχε ενεργό ρόλο, αλλά αυτά θα τα εξηγήσουμε στη συνέχεια.
Ο Ανδρέας φοίτησε στο κολλέγιο Αθηνών, εκεί με κάποιους συμμαθητές του, έφτιαξε το Μαρξιστικό περιοδικό «Ξεκίνημα», όπου και δημοσίευσε πολλά άρθρα για το Σοσιαλισμό. Οι συνιδρυτές του περιοδικού αυτού ήταν ο Πέτρος Σιφναίος, ο Πάρης Κωνσταντινίδης, ο Γιώργος Σκιαδαρέσης και ο Λεωνίδας Αδάμ. Το περιοδικ΄οαυτό ξεκίνησε να κυκλοφορεί το 1934. Κάθε τεύχος του περιοδικού είχε στην προμετωπίδα του τους στίχους του Κωστή Παλαμά «Δουλέψτε τον ξανά τον κόσμο στη φωτιά!».
Εκείνη την περίοδο ο Ανδρέας μελετούσε τον Μαρξισμό κατόπιν παρότρυνσης του πατέρα του, και αυτό γιατί ήθελε ο γιός του να καταδικάσει τον Μαρξισμό, όπως έκανε και αυτός, μέσα από μελέτη. Το αποτέλεσμα όμως ήταν αντίθετο. Ο Ανδρέας είχε πια μπει στις αρχές του Μαρξισμού και οι συντηρητικές εφημερίδες θέλαν τον εξοβελισμό του από το σχολείο αλλά και γενικότερα από την ελληνική κοινωνία. Ήταν επικίνδυνος για την χώρα και σύμφωνα με το υπουργείο παιδείας της εποχής, όπου ο πατέρας του είχε υπηρετήσει δυο χρόνια νωρίτερα. Εντέλει οι μαθητές τιμωρήθηκαν, αλλά ο Ανδρέας εκείνη την περίοδο γνωρίστηκε με σημαντικές μορφές της αριστεράς, όπως τον Παντελή Πουλιόπουλο, που υπήρξε ο πρώτος γραμματέας του ΚΚΕ και ηγέτης του Τροτσκιστικού κινήματος. Γνωρίστηκε με τον Πάμπλο ή κατά κόσμο Μιχάλη Ράπτη, μια άλλη μορφή της αριστεράς και ιδιαίτερα του Τροτσκιστικού κινήματος και επίσης γνωρίστηκε με τον Πλάτωνα Δρακούλη, δημοσιογράφο, συγγραφέα και κοινωνιολόγο και επίσης πρωτοπόρο του Σοσιαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα.
Το 1937 ο Ανδρέας μπήκε στην νομική σχολή Αθηνών, αλλά το 1939 συνελήφθη από το καθεστώς Μεταξά ως μέλος μιας Τροτσκιστικής οργάνωσης, που μέσα σε αυτήν ήταν και ο Κορνήλιος καστοριάδης, μια μεγάλη μορφή της ελληνικής διανόησης. Τα μέλη της ομάδας αυτής συνελήφθησαν και εξαναγκάστηκαν στην υπογραφή της δήλωσης Μετανοίας. Λέγεται ότι ο Ανδρέας επί της ουσίας τους έδωσε στον Μανιαδάκη και ότι για αντάλλαγμα πήρε την άδεια να φύγει για τις ΗΠΑ,όπου συνέχισε τις σπουδές του και να κάνει σημαντική ακαδημαϊκή καριέρα. Ο Παπανδρέου υπηρέτησε στο Αμερικάνικο ναυτικό και πήρε την Αμερικάνικη υπηκοότητα. Σπούδασε στο πανεπιστήμιο του Χαρβαντ, όπου το 1943 έλαβε και το διδακτορικό του δίπλωμα πάνω στα οικονομικά και τη φιλοσοφία.
Ο Παπανδρέου γύρισε στην Ελλάδα όχι ως πολιτικός, αλλά κατόπιν προτάσεως του Κωνσταντίνου Καραμανλή το 1961, προκειμένου να αναλάβει πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου και Επιστημονικός Διευθυντής του νεοσύστατου τότε Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), καθώς και Σύμβουλος της Τράπεζας της Ελλάδος. Αν και ήθελε ο ίδιος να μείνει μόνο στο θέμα που τον έφερε στην Ελλάδα, το 1964 κατόπιν παρότρυνσης του πατέρα του έγινε βουλευτής Αχαΐας της Ένωσης Κέντρου, ενώ μετείχε ως υπουργός προεδρίας στην κυβέρνηση του πατέρα του.
Ο Ανδρέας όμως βρέθηκε σύντομα στο στόχαστρο, και ο 1965 βρέθηκε κατηγορούμενος ως εμπνευστής και αρχηγός στην υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ» και στο συνωμοτικό Σχέδιο Ελικών. Δυο σχέδια που αποδείχτηκα ως δυο καλές προβοκάτσιες των ανθρώπων που αργότερα πήραν την εξουσία. Ο Ανδρέας εκείνα τα χρόνια κερδίζει την αγάπη των παλαιών ΕΑΜΙΤΩΝ και ΕΛΑΣΙΤΩΝ, των ηττημένων του εμφυλίου. Αυτή η σχέση του Ανδρέα με τους αγωνιστές της αριστεράς θα μείνει μέχρι το τέλος της ζωής του.
Ο Ανδρέας με την επιβολή της δικτατορίας θα συλληφθεί όπως και όλοι οι πολιτικοί. Θα οδηγηθεί στις φυλακές Αβέρωφ. Εκεί που περίμενε να παραπεμφθεί για τις προβοκατόρικες υποθέσεις που γέννησαν οι ηγέτες της δικτατορίας, απελευθερώθηκε κατόπιν εισηγήσεως του τότε προέδρου των ΗΠΑ, Λίντον Τζόνσον. Είχε Αμερικάνικη υπηκοότητα και ο πρόεδρος των ΗΠΑ θεωρούσε ως απαράδεκτο ένας υπήκοός της να βρίσκεται στη φυλακή για βαριά πολιτικά αδικήματα. Στον αγώνα για την αποφυλάκισή του είχαν μπει και πολλοί διανοούμενοι στις ΗΠΑ, όπου ο Ανδρέας προφανώς είχε γνωριστεί όσο ήταν στις ΗΠΑ.
Το 1968 φέυγει από την Ελλάδα και πηγαίνει στην Σουηδία, όπου ιδρύει το ΠΑΚ, μια αντιδικτατορική οργάνωση, όπου μετεξελίχθηκε σε ΠΑΣΟΚ το 1974. Αν και τα περισσότερα μέλη του ΠΑΚ ήταν στους Έλληνες του εξωτερικού, είχε καταφέρει να δημιουργήσει μικρές παράνομες οργανώσεις εντός Ελλάδος, που βέβαι προκαλούσαν και αυτά δολιοφθορές. Το 1971 για παράδειγμα 8 μέλη του ΠΑΚ συνελήφθησαν στην Αθήνα για κατοχή και χρήση εκρηκτικών υλών. Μέλη του ΠΑΚ μετά την πτώση της δικτατορίας δημιούργησαν τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Αγωνιστών ΠΑΚ με πρόεδρο τον Διονύση Καρυπίδη. Τα περισσότερα όμως μέλη του ΠΑΚ εντάχθηκαν στο ΠΑΣΟΚ.
Ο Ανδρέας επέστρεψε στην Ελλάδα το 1974 και πρόλο που αντιμετώπιζε με δυσπιστία την μεταπολίτευση ίδρυσε το ΠΑΣΟΚ την 3η Σεπτεμβρίου του 1974. Η διακήρυξη της ίδρυσης ήταν ίσως ένα από τα πιο ριζοσπαστικά κείμενα της εποχής. Το ΠΑΣΟΚ δεν έγινε αμέσως κόμμα εξουσίας, στις εκλογές του 1974 πήρε μόλις το 13,58%, ενώ το κόμμα του πατέρα του Ανδρέα η Ένωση Κέντρου, είχε τότε ανδειχθεί αξιωματική αντιπολίτευση με 20,42%. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε πεθάνει κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, με την κηδεία του να γίνετα ένα παλλαϊκό συλλαλητήριο. Το κόμμα του πατέρα του που δεν ήθελε ο ίδιος να το αναλάβει, το ανέλαβε ο Γεώργιος Μαύρος. Η ΕΚ το 1977 βρέθηκε στην 3η θέση και το ΠΑΣΟΚ στην θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης με 25,34%. Το ΠΑΣΟΚ έγινε πρώτη φορά κυβέρνηση το 1981 παίρνοντας το 48,07% των ψήφων, το υψηλότερο ποσοστό του κόμματος μέχρι σήμερα.
Το ΠΑΣΟΚ του 1981 με όλες βέβαια τις ατέλειές του, έφερε πολλές και αναγκαίες αλλαγές, όπως η αναγνώριση της εθνικής αντίστασης από τον ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, μέχρι τότε αναγνωρίζονταν ως συμμορίτες και ο εμφύλιος ονομάζονταν ως συμμοριτοπόλεμος. Επίσης πολτοποιήθηκαν οι φάκελοι έναντι των αγωνιστών της αριστεράς και μπόρεσαν να γυρίσουν πίσω στην Ελλάδα οι πρόσφυγες στις ανατολικές χώρες, τα παιδιά των ηττημένων του εμφυλίου, που υπολογίζονταν γύρω στους 300.000. Για εμάς σήμερα μπορεί τα παραπάνω να μην σημαίνουν τίποτα, αλλά για την εποχή ήταν αναγκαία.
Αυτό όμως που ίσως σημαίνει πολλά για εμάς ήταν οι δυο εμβληματικές μεταρρυθμίσεις στην παιδεία, όπου θεσπίστηκε ο νόμος πλαίσιο του 1982, όπου ακόμα και σήμερα πολλά από όσα προέβλεπε περί της λειτουργίας των ΑΕΙ, συνεχίζουν να υπάρχουν, και στην υγεία, όπου δημιουργήθηκε το Εθνικό Σύστημα Υγείας, προβληματικό από εκείνη την εποχή ως προς τον τρόπο λειτουργίας του, αλλά σίγουρα με πολύ καλύτερα αποτελέσματα σε σχέση με την εποχή που δεν υπήρχε το Ε.Σ.Υ, ως προς την υγεία. Σήμερα μπαίνει στον δημόσιο διάλογο η αναδιάταξη του Ε.Σ.Υ, και αυτό γιατί από την πρώτη στιγμή υπήρχαν προβλήματα, αλλά και γιατί μεσολάβησε η μνημονιακή εποχή, αλλά αυτό που οι άλλες χώρες το είχαν αναπτύξει ήδη από την δεκαετία του 30, εμείς το φέραμε με τη μεταρρύθμιση του Γενννηματά.
Μια άλλη εμβληματική μεταρρύθμιση ήταν η συνέννωση της Χωροφυλακής και της αστυνομίας πόλεων με τη δημιουργία της Ελληνικής Αστυνομίας ή όπως την λέμε ΕΛ.ΑΣ. Αυτό το μέτρο για την εποχή ήταν ριζοσπαστικό, διότι τα δυο σώματα είχαν εμπλέξει το όνομα τους σε μια δύσκολη περίοδο για την χώρα μας και η Ελληνική αστυνομία ενωποιήθηκε ώστε να μην ξεχωρίζει το σώμα της επαρχίας με αυτό της πόλης. Ο Ανδρέας βέβαια κατηγορήθηκε από την αντιπολίτευση πως άνοιξε τα δημόσια ταμεία στον κόσμο και ακόμα και σήμερα του ρίχνουν ευθύνες ακόμα και για γεγονότα που έγιναν 15 χρόνια μετά τον θάνατό του.
Ωστόσο θα πρέπει να τονίσουμε δυο πράγματα, η εποχή που κυβέρνησε απαιτούσε την δημιουργία αστικής τάξης και για να γίνει αυτό ο μόνος τρόπος ήταν αυτός που προτιμήθηκε. Αργότερα ο Ανδρέας αναλογιζόμενος τις ευθύνες του καθιέρωσε τον Φόρο Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ) το 1987, ενώ κατά τη γνώμη μας η σκληρή οικονομική πολιτική του 1993-1996 ήταν και αυτή που έδωσε το απαραίτητο φιλί στην χώρα μας για να μπει στο μνημόνιο το 2010 και όχι νωρίτερα. Είπαμε στην εισαγωγή ότι ο Ανδρέας πήρε το ΠΑΣΟΚ μαζί του. Αυτό ακριβώς έγινε όταν ανέλαβε ο Σημίτης που εκτόξευσε το χρέος της χώρας εν αντιθέσει με τον Ανδρέα που το είχε μειώσει στην 3ετία σημαντικά.
Ένα από τα άλλα ζητήματα που κατηγορήθηκε ήταν οι εθνικοποιήσεις κάποιων μεγάλων επιχειρήσεων, όπως η ΑΓΕΤ, η ΠΥΡΚΑΛ, η ΛΑΡΚΟ, τα ναυπηγεία του Σκαραμαγκά και της Ελευσίνας, η Πειραϊκή Πατραϊκή και άλλα. Συντασσόμαστε με τους πολίτες που κριτικάρουν τον Ανδρέα για αυτές, το μόνο που έπρεπε να μείνει στο δημόσιο ήταν το νερό και το ρεύμα, τα υπόλοιπα απλά δημιούργησαν προβλήματα. Μπορούσαν για ένα μικρό διάστημα να περάσουν στα χέρια του δημοσίου ότι ήταν προβληματικό και απλά το δημόσιο να τα δώσει στους ιδιώτες. Δεν ήταν όλα λάθος επιλογές απλά έγιναν χωρίς στόχο και για αυτό κατέληξαν ακόμα προβληματικότερες επιχειρήσεις.
Ο Ανδρέας αν και χρησιμοποίησε αντιευρωπαϊκά συνθήματα, την εποχή που κυβέρνησε παρέμεινε στην τότε ΕΟΚ και αργότερα στην Ευρωπαϊκή ένωση. Είδε λίγους μήνες πριν πεθάνει τι θα γινόταν ακριβώς η Ευρωπαϊκή ένωση και περιέγραψε το σημερινό πρόβλημα σε μια εποχή που λίγοι το έβλεπαν.
Δείτε τι ακριβώς είπε το 1995 στις Κάννες
Ο Ανδρέας στην εξωτερική πολιτική την περίοδο που υπήρχε η ΕΣΣΔ ισορροπούσε μεταξύ Ανατολής και δύσης, ενώ έφτιαξε και το κίνημα των αδεσμεύτων ή πρωτοβουλία των 6, το 1984. Μια πρωτοβουλια που συμμετείχε η Ινδία, η Σουηδία, η Ελλάδα, το Μεξικό, η Αργεντινή και η Τανζανία και ήταν η προσπάθεια δημιουργίας του 3ου πόλου που θα ισορροπούσε μεταξύ των δυο δυνάμεων. Με την πτώση της ΕΣΣΔ ο Παπανδρέου στράφηκε στην Δύση, αλλά παρέμενε προβληματισμένος, όπως τότε στις Κάννες το 1995.
Ο Ανδρέας υπήρξε πάντως αποφασιστικός σε ότι αφορά τα εθνικά θέματα. Σε κάθε διεθνή σύνοδο που γινόταν δεν έφευγε από τον χώρο εαν δεν έπαιρνε έστω και κάτι ελάχιστο για την Ελλάδα, αυτό έλεγε σωστά και μια ιδεολογική του αντίπαλος, η Μάργκαρετ Θάτσερ. Το 1987 το τουρκικό ερευνητικό σκάφος «Σισμίκ» ξεκινά έρευνες στην ελληνική υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου προκαλώντας σοβαρή κρίση, με τις δύο χώρες να φτάνουν στα όρια του πολέμου. Ο Ανδρέας Παπανδρέου όντας ανυποχώρητος, διατάσσει την κινητοποίηση των Ενόπλων Δυνάμεων, με αποτέλεσμα την επιτυχή αντιμετώπιση των Τούρκων και την αποτροπή των στόχων της ηγεσίας τους (το σκάφος τελικά αποσύρθηκε από τα ελληνικά χωρικά ύδατα). Αφού έβαλε μπροστά τα όπλα, ξεκίνησε τις διαπραγματεύσεις με τον Οζαλ, τον τότε Τούρκο πρωθυπουργό. Εκεί συμφωνήθηκε η πολιτική του «μη πολέμου» και για λιγο επικράτησε αισιοδοξία και βελτίωση των σχέσεων των δυο χωρών. Ωστόσο το γεγονός πως δεν δίστασε να απαντήσει έχει μέινει στην Ελληνική ιστορία.
Μια άλλη εξίσου τολμηρή κίνηση ήταν το εμπάργκο στα Σκόπια το 1994, όπου με αυτό τον τρόπο πίεσε για αλλαγή ονόματος, για αλλαγή σημαίας και να διακηρύξει ότι τα σύνορα θα είναι οριστικά. Ήταν μια κίνηση ουσίας που οδήγησε και στην ενδιάμεση συμφωνία του 1995, όπου ίσχυε μέχρι την συμφωνία των Πρεσπών. Ήταν εκεί που η δημοκρατία της Μακεδονίας έγινε πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας και σήμερα Βόρεια Μακεδονία. Επίσης αυτό που συμφωνήθηκε το 1995 ήταν να εγκαταλείψει τον ήλιο της Βεργίνας ως εθνικό σύμβολο. Η σημαία ακόμα και σήμερα αυτής της χώρας αναπαριστά έναν κίτρινο ήλιο με οκτώ ακτίνες σε κόκκινο φόντο.
Ο Ανδρέας μετά την προβοκάτσια με την δίκη της ΑΣΠΙΔΑ το 1965-1967, μπήκε σε μια νέα δικαστική περιπέτεια με το σκάνδαλο του Κοσκωτά, μια υπόθεση που ποτέ δεν αποδείχθηκε η εμπλοκή του ιδίου. Η δίκη για το σκάνδαλο Κοσκωτά άρχισε στις 16 Μαρτίου του 1991, στην οποία δεν παρέστη ο ίδιος, καταγγέλλοντάς την ως μεθόδευση των πολιτικών του αντιπάλων και σκευωρία εις βάρος του και εις βάρος του ΠΑΣΟΚ. Στη δίκη αυτή καταδικάστηκαν ο Δημήτρης Τσοβόλας και ο Γιώργος Πέτσος, ενώ ο συγκατηγορούμενός τους Μένιος Κουτσόγιωργας απεβίωσε κατά τη διάρκεια της δίκης.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου ανέλαβε το μερίδιο της πολιτικής του ευθύνης όχι μόνο διότι στην περίοδο που δραστηριοποιήθηκε ο Γιώργος Κοσκωτάς ήταν πρωθυπουργός, αλλά και διότι σύμφωνα με τον ίδιο «η κυβέρνησή του δεν κατόρθωσε να εμποδίσει την οικονομική αναρρίχηση ενός ανθρώπου χωρίς επιφάνεια, που αποδείχθηκε εκ των υστέρων απατεώνας». Αρνήθηκε, όμως, την οποιαδήποτε σχέση με την ποινική πλευρά της υπόθεσης.
Χρόνια αργότερα στην τηλεοπτική εκπομπή «Ανατροπή» του δημοσιογράφου Γιάννη Πρετεντέρη στον τηλεοπτικό σταθμό Mega Channel, ο τότε πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Μητσοτάκης δήλωσε ότι μετάνιωσε για την παραπομπή του Ανδρέα Παπανδρέου στο Ειδικό Δικαστήριο, αλλά τόνισε ότι προχώρησε σ’ αυτή την πράξη, καθώς ήθελε να τηρήσει την προεκλογική του υπόσχεση.
Ο Ανδρέας ουσιαστικά απεσύρθηκε από την πολιτική ζωή του τόπου, λίγους μήνες πριν φύγει από τη ζωή. Συγκεκριμένα στις 21 Νοεμβρίου του 1995 μπάινει στο Ωνάσειο με σοβαρά προβλήματα υγείας (αρχή πνευμονίας). Οι πιέσεις που του ασκούνται τον αναγκάζουν να υπογράψει τον Ιανουάριο του 1996 την παραίτησή του, δηλώνοντας ότι «τα προβλήματα της χώρας δεν μπορούν να περιμένουν».
Στις 23 Ιουνίου μια μέρα σαν σήμερα έφυγε από την ζωή, στην θέση του άφησε τον Σημίτη, που αργότερα ψηφίστηκε και ως πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ. Το ΠΑΣΟΚ όμως είχε ήδη σβήσει και παρόλο που έμεινε για περίπου 15 χρόνια ενεργό κόμμα εξουσίας, είχε πλέον απομακρυνθεί από τις αρχές και τις αξίες του.
