Γράφει ο Στέφανος Καραπέτης
Το σημερινό θέμα μας έχει να κάνει με το φωτογραφικό υλικό που ήρθε στο φως της δημοσιότητας και απεικονίζει τις τελευταίες στιγμές των 200 εκτελεσθέντων της Καισιαριανής την πρωτομαγιά του 1944. Για να μιλήσουμε λίγο με ιστορικά στοιχεία, η Ελλάδα ήδη από το 1941 ήταν υπό την τριπλή κατοχή (Γερμανοί, Ιταλοί, Βούλγαροι), οι Έλληνες πολίτες της εποχής είτε συνεργάζονταν με τους κατακτητές ή μπήκαν στην αντίσταση. Η μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση της εποχής ήταν ο ΕΑΜ με το στρατιωτικό του σκέλος να είναι ο ΕΛΑΣ, όπου φτιάχτηκε στις 27 Σεπτεμβρίου του 1941 και ιδρύθηκε από τους Λευτέρη Αποστόλου εκ μέρους του ΚΚΕ, τον Χρήστο Χωμενίδη εκ μέρους του ΣΚΕ (Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδος) και τους Απόστολο Βογιατζή εκ μέρους του Αγροτικού κόμματος και του Ηλία Τσιριμώκου εκ μέρους του ΕΛΔ (Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας). Το ΚΚΕ είχε τον πρωταγωνιστικό ρόλο, αλλά έχει σημασία να μιλήσουμε και για τα άλλα κόμματα που συναποτελούσαν τον ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο).
Το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδος ιδρύθηκε το 1920 και βασικήτου ιδεολογία ήταν ο Σοσιαλισμός, ο αντιφασισμός και ο αριστερός εθνικισμός. Ιδρύθηκε από μια μειοψηφία του ΣΕΚΕ (Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος), που ήταν το όνομα του ΚΚΕ όταν ιδρύθηκε, δηλαδή το 1918. Το 1924 το ΣΕΚΕ μετονομάστηκε σε ΚΚΕ. Η ομάδα αυτή υπό την ηγεσία του Αριστοτέλη Σιδέρη διασπάστηκε από το ΣΕΚΕ διαφωνόντας με την είσοδο του ΚΚΕ στην κομμουνιστική διεθνή. Υπέστη και άλλες διασπάσεις το συγκεκριμένο κόμμα, αλλά όταν οι συνθήκες ήθελαν την αντίσταση συμμετείχε στην ίδρυση του ΕΑΜ. Ήταν μέρος του ΕΛΔ όπου αναφέραμε παραπάνω και είχε ως πρόεδρο τον Αλέξανδρο Σβώλο, όπου ήταν σχήμα της λεγόμενης κεντροαριστεράς. Το ΣΚΕ μετά τον πόλεμο και τον εμφύλιο, το 1949 αποφάσισε να διακόψει τις σχέσεις του με το ΚΚΕ και τον ΕΑΜ και κατέβηκε αυτόνομα στις εκλογές του 1952, όπου αντιμετώπισε την μεγάλη αποτυχία. Το 1953 διαλύθηκε και συγχωνεύθηκε με το Δημοκρατικό κόμμα, που είχε αρχηγό τον Γεώργιο Καρτάλη και ίδρυσαν το Δημοκρατικό κόμμα του εργαζόμενου λαού (ΔΚΕΛ), το οποίο το 1961 συμμετείχε στην ίδρυση της Ένωσης Κέντρου του Γεώργιου Παπανδρέου.
Η ένωση Λαϊκής δημοκρατίας (ΕΛΔ) ιδρύθηκε το 1941 και πρόεδρος του κόμματος έγινε ο Αλέξανδρος Σβώλος και ΓΓ ο Ηλίας Τσιριμώκος, το 1950 συμμετείχε στον συνασπισμό της Δημοκρατικής παράταξις, όπου πήρε το 9,7% και 18 έδρες από τις 250 που είχε τότε η βουλή. Ήταν οι εκλογές που κέρδισε το Λαϊκό κόμμα υπό τον Κωνσταντίνο Τσαλδάρη και συμμετείχαν διάφορα κόμματα της ευρύτεης αριστεράς και κεντροαριστεράς.
Το αγροτικό κόμμα είχε ιδρυθεί το 1930 από τον Ιωάννη Σοφιανόπουλο και διαλύθηκε το 1936, μέλη του κόμματος συμμετείχαν στην ίδρυση του ΕΑΜ, αλλά δεν συμμετείχαν μεταπολεμικά στις εκλογές με αυτόνομη παρουσία.
Τον Φεβρουάριο του 1942 ιδρύθηκε ο Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός στρατός (ΕΛΑΣ) υπό την ηγεσία του Άρη Βελουχιώτης και του Στέφανου Σαράφη, ενώ πολιτικά εκπροσωπούνταν από τον Ανδρέα Τζήμα.
Βεβαίως στην διάρκεια της κατοχής ιδρύθηκαν και άλλες αντιστασιακές οργανώσεις όπως ο ΕΔΕΣ όπου ήταν κατακύριο λόγο μια ένωση μεταξύ των Βενιζελικών και των Συντηρητικών δυνάμεων όπου είχαν τόσο αντιφασιστικό χαρακτήρα αλλά και αντικομμουνιστικό. Σε κάποιες φάσεις της αντίστασης οι δύο αντιστασιακές οργανώσεις συνεργάστηκαν, όπως στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου στις 25 Νοεμβρίου του 1942, αλλά το 1943 άρχισε η σύγκρουση μεταξύ ΕΔΕΣ και ΕΛΑΣ, όπου κατέληξε στον εμφύλιο του 1946.
Αυτά αναφέρουμε για την ιστορία των οργανώσεων (περιληπτικά). Ας πάμε όμως πως φτάσαμε στους 200 εκτελεσμένους κομμουνιστές το 1944. Καταρχήν ήδη από το 1937 οι κομμουνιστές άρχισαν να φυλακίζονται στο φρούριο της Ακροναυπλίας, στις φυλακές της Κέρκυρας και σε μικρά νησιά του Αιγαίου. Ήταν η περίοδος του Μεταξά και του περίφημου ιδιώνυμου. Μετά την συνθηκολόγηση της Ελλάδας τον Απρίλιο του 1941, όπου η Ελλάδα χωρίστηκε σε 3 ζώνες υπό τον έλεγχο των Γερμανών, Ιταλών και Βουλγάρων παραδόθηκαν στους κατακτητές 600 κρατούμενοι στις φυλακές της Ακροναυπλίας, όπου ήταν κομμουνιστές. Από αυτούς, οι 200 στάλθηκαν στα στρατόπεδα Κατούνας, Βόνιτσας, Λαζαρέτο και Κέρκυρας. Άλλοι 300 στάλθηκαν στο στρατόπεδο Λάρισας- Τρικάλων, όπου εκεί 54 από αυτούς εκτελέστηκαν για αντίποινα στο Κούρνοβο στις 6 Ιουνίου του 1943, ενώ με τη συνθηκολόγηση των Ιταλών στις 8 Σεπτέμβρη του 1943, οι Γερμανοί μετέφεραν τους Ακροναυπλιώτες της Λάρισας στο Στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου.
Στις 27 Απριλίου του 1944, διμοιρία του 8ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ υπό τον ανθυπολοχαγό ΠΖ του Ελληνικού Στρατού Μανώλη Σταθάκη επιτέθηκε κατά του διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών και υποστράτηγου (Generalmajor) της ναζιστικής Γερμανίας Φράντς Κρεχ (Franz Krech) και της συνοδείας του στην περιοχή των Μολάων Λακωνίας, με αποτέλεσμα τον θάνατο αυτού και μελών της συνοδείας του. Την προηγούμενη ημέρα είχε γίνει η απαγωγή του υποστράτηγου Κράιπε από Βρετανούς και Έλληνες αντιστασιακούς στην Κρήτη. Το Γραφείο Στρατηγικών Υπηρεσιών με τη συνεργασία και του ΕΑΜ άφησε σκοπίμως να διαρρεύσει για λόγους προπαγάνδας ότι ο υποστράτηγος Κρεχ εκτελέστηκε από την Γκεστάπο ως αντιφρονών, και έδωσε στη δημοσιότητα πλαστογραφημένο γράμμα του όπου καλούσε τους Γερμανούς στρατιώτες σε λιποταξία.
Μετά την επίθεση των ανταρτών του ΕΛΑΣ, η εφημερίδα Η Καθημερινή στις 30 Απριλίου του 1944, δημοσίευσε την εξής ανακοίνωση των κατοχικών δυνάμεων:
Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε:
Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων. Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.
Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος.
Η ίδια ανακοίνωση μοιράστηκε και στη μορφή φυλλαδίου από τις γερμανικές Αρχές Κατοχής. Οι οργανώσεις του ΕΑΜ και της Κομματικής Οργάνωσης Αθηνών του ΚΚΕ προσπάθησαν σε συνδικαλιστικό και φοιτητικό επίπεδο να τους διασώσουν, ενώ έγινε προσπάθεια και για ένοπλη επέμβαση από τον ΕΛΑΣ, η οποία δεν πραγματοποιήθηκε. Έγιναν ψηφίσματα σωματείων υπέρ της σωτηρίας των μελλοθάνατων, έγινε συγκέντρωση συγγενών στη Μητρόπολη, ενώ ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός στο διαμέρισμά του προσευχόταν υπέρ της σωτηρίας τους. Όταν αργά τη νύχτα εμφανίστηκε μπροστά στις απελπισμένες γυναίκες είπε: Δεν μπορώ να κάνω τίποτα και το μόνο που μου απομένει είναι να παρακαλώ τον Θεό”.
Η εκτέλεση των 200 κρατουμένων έγινε το πρωί της 1ης Μαΐου 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, όπου εκτελέσθηκαν με οπλοπολυβόλα, οι σοροί μεταφέρθηκαν στο Γ΄ Νεκροταφείο Αθηνών και τάφηκαν σε ατομικούς τάφους. Μεταξύ των εκτελεσμένων, ήταν και ο Μικρασιάτης Ναπολέων Σουκατζίδης (εκτελούσε και χρέη διερμηνέα) και ο Αντώνης Βαρθολομαίος, στελέχη του ΚΚΕ με χρέη στρατοπεδάρχη, που ξεχώρισαν για την αυτοθυσία τους, αφού αρνήθηκαν να εκτελεστεί άλλος στη θέση τους όπως τους προτάθηκε από τον Γερμανό διοικητή του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου, Καρλ Φίσερ (Karl Fischer). Εκτελέστηκε επίσης και ο πρώην βουλευτής του ΚΚΕ Στέλιος Σκλάβαινας. Μέσα στους εκτελεσμένους ήταν και 3 Ικαριώτες ( Γιώργος Κρόκος, Γιώργος Πίττακας και Μιχάλης Τσερμέγκας), ενώ αξίζει να σημειωθεί ότι όσοι εκτελέστηκαν ήταν στην πλειοψηφία τους μέλη του ΚΚΕ, αλλά υπήρχαν και μέλη των Τροτσκιστικών οργανώσεων και ιδιαιτέρως των αρχειομαρξιστών.
Στο Ebay βγήκαν σε δημοπρασία οι φωτογραφίες των εκτελεσθέντων λίγο πριν φτάσουν στην εκτέλεση, η γνωστή σελίδα των δημοπρασιών διέκοψε ωστόσο απέσυρε το υλικό και σύμφωνα πλέον με τον κυβερνητικό εκπρόσωπο, Παύλο Μαρινάκη, δρομολογούνται οι διαδικασίες για να αποκτηθούν οι συγκεκριμένες φωτογραφίες από το Ελληνικό κράτος, εφόσον όμως διαπιστωθεί ότι είναι γνήσιες. Όπως σημείωσε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος στην περίπτωση όπου οι φωτογραφίες βρεθούν ως γνήσιες, τότε αποτελούν μοναδικά κριτήρια, άρρηκτα συνδεδεμένα με το συγκεκριμένο τραγικό γεγονός της ελληνικής ιστορίας, άρα αποτελούν και τμήμα της πολιτιστικής κληρονομιάς του ελληνικού λαού. Το υπουργείο πολιτισμού έχει δρομολογήσει τις διαδικασίες διεκδίκησης και απόκτησής τους υπό την προϋπόθεση ότι ο κάτοχός τους ή το Ebay μπορούν να αποκτήσουν τη γνησιότητά τους ή να μπορούν να δεχθούν έλεγχο από τους ειδικούς που θα ορίσει το υπουργείο Πολιτισμού.
Ο πρόεδρος της Βουλής, Νικήτας Κακλαμάνης, κατά την διάρκεια ενημέρωσης των κοινοβουλευτικών συντακτών όταν ερωτήθηκε για το θέμα τόνισε πως το ζήτημα είναι αρμοδιότητα του υπουργείου πολιτισμού και αν δεν υπάρχει κώλυμα η βουλή θα προσπαθήσει να τις εντάξει στο αρχείο της. Για το θέμα το μέσο που ελέγχεται από το ΚΚΕ (902) έχει ήδη ανοίξει την δική του έρευνα μέσα από το αρχείο του ΚΚΕ, όπου κατάφερε και ταυτοποίησε κάποιους εκ των ανθρώπων όπου εικονίζονται στις συγκεκριμένες φωτογραφίες, ενώ νωρίτερα (15 Φεβρουαρίου) το ΚΚΕ έβγαλε σχετική ανακοίνωση ζητώντας οι φωτογραφίες να αποδοθούν εκεί όπου ανήκουν, στο μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του Δήμου Καισαριανής, στον Δήμο Χαϊδαρίου και στο ΚΚΕ, για να είναι προσιτά στον λαό και τη νεολαία ως πηγή ιστορικής γνώσης και έμπνευσης για το σήμερα και το αύριο. Το ΚΚΕ στην συγκεκριμένη ανακοίνωση (μπορείτε να την βρείτε εδώ) τονίζει ότι θα καταθέσει άμεσα συγκεκριμένη πρόταση για την αξιοποίηση αυτών των ντοκουμέντων. Κάτι που όντως έγινε με σχετική επιστολή του ΓΓ του ΚΚΕ, Δημήτρη Κουτσούμπα, προς τους υπουργούς Εσωτερικών και πολιτισμού, όπου ζητάει ουσιαστικά οι φωτογραφίες να αποδοθούν στο μουσείο της Εθνικής αντίστασης, όπως νωρίτερα τονίζεται στην σχετική ανακοίνωση του κόμματος.
Στον 902 υπάρχουν και σχετικές ανακοινώσεις του ΠΕΑΕΑ-ΔΣΕ, όπου τονίζεται ότι στις φωτογραφίες απεικονίζεται η αγέρωχη και αλύγιστη στάση των “200” της Καισαριανής μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα, ενώ υπάρχει και επιστολή ανιψιού του Σπήλιου Αμπελογιάνη, ενός εκ των εκτελεσθέντων όπου δηλώνει την συμφωνία του με την ανακοίνωση του ΚΚΕ. Για το θέμα έχουν πάρει θέση και άλλα κόμματα, όπως ο ΣΥΡΙΖΑ, που σε σχετική του ανακοίνωση, ζητάει από την πολιτεία να προστατέψει και να αναδείξει την ιστορία της χώρας μας. Το ΠΑΣΟΚ σε ανακοίνωσή του ζητάει να συγκροτηθεί ειδική επιστημονική επιτροπή όπου θα διερευνήσει την γνησιότητα των φωτογραφιών από το υπουργείο πολιτισμού και αφού γίνει αυτό, το υλικό να ψηφιοποιηθεί και να αξιοποιηθεί χωρίς οικονομικά εμπόδια σε εκδόσεις, εκθέσεις, ντοκιμαντέρ και εκπαιδευτικές δράσεις.
Το κίνημα Δημοκρατίας σε σχετική του ανακοίνωση ζητάει από την πολιτεία να αποκτήσει άμεσα το αρχείο αυτό και να εκτεθεί σε ένα αντάξιο μουσείο της εθνικής αντίστασης. Παράλληλα το κόμμα καταγγέλει τον άνανδρο βανδαλισμό της μαρμάρινης πλάκας του μνημείου στο Σκοπευτήριο, που σημειώθηκε ελάχιστες ώρες μετά τη δημοσιοποίηση των ντοκουμέντων.
Το θέμα είναι εν εξελίξει και προφανώς θα αναφερθούμε ξανά σε κάθε εξέλιξή του. Δεν χρειάζεται να τονίσουμε ότι τα ντοκουμέντα είναι σημαντικά, αφορούν την ιστορία του τόπου μας και πρέπει να διασωθούν. Στο Banner εχουμε μια από τις εικόνες που εμφανίστηκε στον γνωστό ιστότοπο δημοπρασιών.
