Ήταν 24 Ιουλίου του 1974 όταν οι στρατιωτικοί εν μέσω των γεγονότων της Κύπρου θα παρέδιδαν την εξουσία στους πολιτικούς. Πρωθυπουργός θα ορκιζόταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, αυτόν που οι δεξιοί θέλουν να θυμόμαστε ως εθνάρχη.
Η έννοια του εθνάρχη όμως περιλαμβάνει την γέννηση ενός νέου έθνους. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δε γέννησε ούτε νέο έθνος, αυτό είχε γίνει μετά την επανάσταση του 1821, και ουτε σαφώς ένα νέο πολίτευμα. Απλά απεκατέστησε ένα πολίτευμα που είχε καταπατηθεί από τους Χουντικούς, και η μοναδική διαφορά που έκανε, είναι ότι νομιμοποίησε το Κομμουνιστικό Κόμμα και όλα τα κόμματα της αριστεράς της εποχής εκείνης. Δε σημαίνει αυτό βέβαια ότι ο Καραμανλής δεν είχε αξία ως πολιτικός, αλλά θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί στους όρους που χρησιμοποιούμε.
Η δικτατορία του Παπαδόπουλου που ξεκίνησε την 21η Απριλίου του 1967 με έναν παράξενο αλλά όχι αιφνιδιαστικό τρόπο, είχε καταρρεύσει μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου της 17ης Νοεμβρίου του 1973. Τον Παπαδόπουλο αντικατέστησε ο δικτάτορας Ιωαννίδης στις 25 Νοεμβρίου του 1973.
Με την ανάληψη της εξουσίας τοποθέτησε στην προεδρία της Δημοκρατίας τον Φαίδωνα Γκιζίκη (τον άνθρωπο που θα όρκιζε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή ως πρωθυπουργό αργότερα), στην πρωθυπουργία τον Αδαμάντιο Ανδρουτσόπουλο, υπουργό Εθνικής Αμύνης τον υποστράτηγο Ευστάθιο Λατσούδη, τους οποίους όρκισε ο τότε μητροπολίτης Ιωαννίνων και μετέπειτα αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ.
Διακηρυγμένος στόχος του Ιωαννίδη ήταν ο απόλυτος έλεγχος της πολιτικής ζωής από τον στρατό και η προκήρυξη εκλογών το 1978. Απώτερος στόχος όμως ήταν η ανατροπή του Αρχιεπίσκοπου Μακαρίου στην Κύπρο, την οποία και πέτυχε τον Ιούλιο του 1974. Η ανατροπή αυτή όμως έδωσε την αφορμή για την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο, την ώρα που ο ίδιος καθησύχαζε τους Κυπρίους πως δεν τίθεται θέμα εισβολής.
Στις 23 Ιουλίου λοιπόν του 1974, 3 ημέρες μετά την εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο, το καθεστώς παραιτήθηκε, η ηγεσία του συνεδρίασε αποφασίζοντας ομόφωνα, πλην του Ιωαννίδη, να παραδώσει την εξουσία στους πολιτικούς. Αποφασίστηκε η εξουσία να δοθεί στον Κωνσταντίνο Καραμανλή που ζούσε αυτοεξόριστος στο Παρίσι από το 1963. Ο Καραμανλής δεν ήταν ένα νέο πρόσωπο, είχε ήδη θητέυσει ως πρωθυπουργός από το 1955 εως το 1963, όπου αυτοεξορίστηκε.
Ο Γκιζίκης όρκισε πρωθυπουργό τον Καραμανλή τις πρωϊνές ώρες της 24ης Ιουλίου του 1974, μια μέρα σαν σήμερα πριν 49 έτη, όσα και τα χρόνια της δημοκρατίας μας, αυτό που ονομάζουμε μεταπολίτευση.
Στις 20 Ιουλίου έγινε η εισβολή στην Κύπρο, στης 21 Ιουλίου είχε γίνει από το δικτατορικό καθεστώς γενική επιστράτευση προκειμένου να αμυνθεί η χώρα μας για την εισβολή. Η επιστράτευση όμως ήταν ουσιαστικά χαώδης και ανοργάνωτη, που έδειχνε ότι ο Ελληνικός στρατός εκείνη την περίοδο δεν ήταν έτοιμος, οι στρατιωτικοί που περιστοίχιζαν τον Ιωαννίδη είχαν αντιληφθεί ότι δεν μπορούσαν να οργανώσουν την απαραίτητη αντίσταση έναντι της εισβολής και ότι έπρεπε να δώσουν την εξουσία στους πολιτικούς, ο Ιωαννίδης βέβαια είχε αντίθετη άποψη, αλλά ακόμα και σε μη δημοκρατικά καθεστώτα κυριαρχεί η πλειοψηφία και έτσι ο Καραμανλής ήρθε για να βοηθήσει σε πρώτη φάση την χώρα έναντι της εισβολής και σε δεύτερη φάση να προωθήσει το σχέδιο που είχε η δικτατορία του Παπαδόπουλου και θα το επέβαλλε, εαν δεν γινόταν το πολυτεχνείο. Το σχέδιο του Παπαδόπουλου ήταν να γίνουν εθνικές εκλογές με την συμμετοχή όλων των κομμάτων, ακόμα και του ΚΚΕ, με πολίτευμα την προεδρική κοινοβουλευτική δημοκρατία με προσωρινό πρόεδρο τον ίδιο μέχρι την προκήρυξη των εκλογών, οι εκλογές θα γινόντουσαν στις 10 Φεβρουαρίου του 1974.
Η διαδικασία που είχε προτείνει η δικτατορία του Παπαδόπουλου ήταν το σχέδιο της φιλελευθεροποίησης. Είχαν γίνει ήδη δυο δημοψηφίσματα, το ένα το 1968, όπου αποφασίστηκε να εγκριθεί το σύνταγμα της χώρας, όπου προέβλεπε την προεδρική δημοκρατία, και είχε γίνει και δημοψήφισμα το 1973, όπου ψηφίστικε και εκεί η τροποποίηση του συντάγματος, που θα έδινε πολλές εξουσίες στον δικτάτορα. Η δικτατορία ήθελε ένα πολίτευμα όπου θα υπήρχε κοινοβούλιο, που όμως θα έπαιζε πιο πολύ συμβουλευτικό ρόλο στον πρόεδρο, παρά τον εκτελεστικό που έχει σήμερα ως προς τον πρωθυπουργό, θα εκλέγαμε έναν πρωθυπουργό ο οποίος απλά θα ήταν μαριονέττα, όπως γίνεται σε πολλές χώρες που έχουν προεδρική δημοκρατία. Ο πρόεδρος στην αρχή θα ήταν ο ίδιος ο Παπαδόπουλος και ύστερα θα ήταν ο εκλεγμένος από τον λαό. Ο Καραμανλής βέβαια αν και κλήθηκε ουσιαστικά να ικανοποιήσει το σχέδιο της φιλελευθεροποίησης που είχε μείνει στην μέση, ικανοποίησε ένα άλλο σχέδιο, που δημιούργησε αυτό που ζούμε σήμερα με όσα θετικά και όσα αρνητικά μπορεί να υπάρχουν.
Η απόφαση για την κλήση Καραμανλή
Το πρωί της 23ης Ιουλίου, ο αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων, στρατηγός Γρηγόριος Μπονάνος και οι αρχηγοί του Στρατού, αντιστράτηγος Ανδρέας Γαλατσάνος, Ναυτικού, αντιναύαρχος Πέτρος Αραπάκης και Αεροπορίας, αντιπτέραρχος Αλέξανδρος Παπανικολάου, σε σύσκεψη με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας στρατηγό Φαίδωνα Γκιζίκη διατύπωσαν την άποψη ότι είναι επιτακτική ανάγκη η ανάθεση της διακυβέρνησης της χώρας στους πολιτικούς. Στη συνέχεια, ο Γκιζίκης κάλεσε τον Ιωαννίδη και του ανακοίνωσε την απόφαση της ηγεσίας του στρατεύματος, χωρίς αυτός να αντιδράσει.
Στις 2 μετά το μεσημέρι κλήθηκαν σε σύσκεψη από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας σημαίνουσες πολιτικές προσωπικότητες της προδικτατορικής περιόδου. Στη σύσκεψη συμμετείχαν οι αρχηγοί των δύο μεγαλυτέρων κομμάτων Παναγιώτης Κανελλόπουλος της ΕΡΕ και Γεώργιος Μαύρος της «Ενώσεως Κέντρου», καθώς και οι Ευάγγελος Αβέρωφ, αργότερα πρόεδρος της ΝΔ, Σπύρος Μαρκεζίνης, Γεώργιος Αθανασιάδης-Νόβας, Στέφανος Στεφανόπουλος, Πέτρος Γαρουφαλλιάς και Ξενοφών Ζολώτας.
Στη σύσκεψη αποφασίστηκε ο σχηματισμός πολιτικής κυβέρνησης υπό τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, ο οποίος έλαβε προθεσμία έως τις 8 το βράδυ να ανακοινώσει τη σύνθεση του υπουργικού συμβουλίου. Εν τω μεταξύ, ο Ευάγγελος Αβέρωφ, που προέκρινε τη λύση Καραμανλή, ήλθε σε επαφή με τον πρώην πρωθυπουργό, που ζούσε αυτοεξόριστος στο Παρίσι και του ζήτησε να επιστρέψει το ταχύτερο δυνατό στην Ελλάδα.
Στις 6:30 το απόγευμα, ο Αβέρωφ, με υπόδειξη του Γκιζίκη, τηλεφώνησε στον Κανελλόπουλο και του ανακοίνωσε την άρση της εντολής που του είχε ανατεθεί. Στις 8 το βράδυ επαναλήφθηκε η σύσκεψη με τους πολιτικούς αρχηγούς και επικυρώθηκε η απόφαση για την ανάληψη της διακυβέρνησης της χώρας από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Ο Πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας Βαλερί Ντ’ Εστέν διέθεσε πάραυτα το προσωπικό του αεροπλάνο για την άμεση επιστροφή του Καραμανλή, ο οποίος αφίχθη στο αεροδρόμιο του Ελληνικού στις 2 το πρωί της 24ης Ιουλίου κι έγινε δεκτός από ένα τεράστιο πλήθος πολιτών, που τον χαιρετούσε κυριολεκτικά ως ελευθερωτή.
Στις 4 το πρωί, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ορκίστηκε πρωθυπουργός από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σεραφείμ, παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας, στρατηγού Φαίδωνα Γκιζίκη.
Η κυβέρνηση της εθνική ενότητα
Το μεσημέρι της 24ης Ιουλίου του 1974 ορκίστηκε το πρώτο κλιμάκιο της κυβέρνησής του, αποτελούμενο από πολιτικά πρόσωπα της δεξιάς και του κέντρου. Ο Καραμανλής δίσταζε να συμπεριλάβει στην κυβέρνηση «Εθνικής Ενότητας» πολιτικούς της Αριστεράς, για να μην προκαλέσει τους σκληροπυρηνικούς χουντικούς, που κατείχαν ακόμα καίρια πόστα στον κρατικό μηχανισμό.
Στις 26 Ιουλίου συμπληρώθηκε η σύνθεση του υπουργικού συμβουλίου, με την ορκωμοσία του δευτέρου κλιμακίου της κυβέρνησης. Αμέσως μετά ανακοινώθηκαν τα πρώτα μέτρα για την αποκατάσταση του δημοκρατικού πολιτεύματος:
- κατάργηση του στρατοπέδου της Γυάρου
- απόλυση όλων των κρατουμένων
- αμνήστευση όλων των πολιτικών αδικημάτων
- απόδοση της ιθαγένειας στους πολίτες από τους οποίους την είχε στερήσει η δικτατορία του 1967.
Στις άμεσες επιδιώξεις της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας συμπεριλαμβάνονταν η αποκατάσταση της δημοκρατικής ομαλότητας και η διαμόρφωση κλίματος εθνικής ενότητας, η αποδιοργάνωση του πλέγματος εξουσίας της δικτατορίας και η αποκατάσταση του πολιτικού ελέγχου στο στράτευμα, η προετοιμασία για τη διενέργεια εκλογών και η αντιμετώπιση της κρίσης στην Κύπρο.
Η εισβολή στην Κύπρο ολοκληρώθηκε στις 16 Αυγούστου του 1974, η στρατιωτική βοήθεια που έδωσε η Ελλάδα στο νησί ήταν πενιχρή, το στράτευμα βέβαια ήταν αποδιοργανωμένο, ωστόσο θα πρέπει να τονίσουμε ότι μια ομάδα κομάντο που κατάφερε να φτάσει με την κωδική ονομασία Νίκη, άλλο εαν ένα από τα αεροπλάνα που εστάλησαν έπεσε από φίλια πυρά, κατάφερε και βοήθησε αρκετά τους Κύπριους. Στην επιχείρηση Νίκη πήραν μέρος 20 αεροσκάφη Nord 2501D Noratlas και 10 αεροσκάφη C-47 Dakota, όπου αποβίβασαν περίπου 318 άνδρες. Η πρώτη εισβολή στην Κύπρο θα ολοκληρωνόταν στις 25 Ιουλίου. Τότε θα ξεκίναγαν οι διαπραγαμτεύσεις στην Γενεύη μεταξύ της Ελλάδας, της Τουρκίας και της Αγγλίας, υπουργός εξωτερικών της Ελλάδος ήταν ο πρόεδρος τη ένωσις Κέντρου,ο Γεώργιος Μαύρος.
Στις 29 Ιουλίου το Συμβούλιο της Ευρώπης θα περνούσε το Ψήφισμα 573 στο οποίο καταδίκαζε το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου στην Κύπρο και αναγνώριζε το δικαίωμα της Τουρκίας να επέμβει για να αποκαταστήσει το προ-πραξικοπηματικό καθεστώς, σύμφωνα με το άρθρο 4 της Συνθήκης Εγγυήσεων του 1960. Στις 14 Αυγούστου ωστόσο θα ξεκίναγε η δεύτερη εισβολή της Τουρκίας.
Με την έναρξη της δεύτερης εισβολής, ο τότε Πρωθυπουργός της Ελλάδας, Κ. Καραμανλής προέδρευσε στις 6 το πρωί, σε πολεμικό συμβούλιο, στο τέλος του οποίου δήλωσε πως η Ελλάδα αδυνατεί να συνδράμει την Κυπριακή Δημοκρατία. Στο πολεμικό συμβούλιο, ο Κ. Καραμανλής είχε ζητήσει να σταλεί βοήθεια στην Κύπρο (να αποσταλεί 1 μεραρχία, 3 υποβρύχια να πλεύσουν προς την Κύπρο για να βυθίσουν Τουρκικά πλοία και να σταλεί αεροπορική ενίσχυση από τα αεροπλάνα που στάθμευαν στο Ηράκλειο Κρήτης), αλλά συνάντησε την αντίθετη συμβουλή των στρατιωτικών λόγω της αποσύνθεσης των Ενόπλων Δυνάμεων και του φόβου επέκτασης του πολέμου στην Ελλάδα.
Οι στρατιωτικοί έπεισαν τον Καραμανλή για το ανεφάρμοστο μια δυναμικής στρατιωτικής εμπλοκής διότι ούτε θα βοηθούσαν ουσιαστικά την άμυνα της Κύπρου αλλά ούτε και θα έσωζαν την τιμή των όπλων για την Ελλάδα. Κατά τον αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων που είχε ορίσει η Χούντα, Γρηγόριο Μπονάνο, οι στρατιωτικοί γνώριζαν πως η επιστράτευση στην Ελλάδα είχε αποτύχει πριν λίγες μέρες (έγινε εντελώς ασυντόνιστα και, σε δεύτερο χρόνο, ανακλήθηκε) και επιπλέον φοβόντουσαν συνδυασμένη επίθεση στον Έβρο από Τουρκία, Βουλγαρία, καθώς και επίθεση από τη Γιουγκοσλαβία, σύμφωνα με πληροφορίες των μυστικών υπηρεσιών.
Στο διάγγελμά του ο Κ. Καραμανλής δήλωσε πως η αποστολή δυνάμεων στο νησί «καθίστατο αδύνατος και λόγω της απόστασης και λόγω των γνωστών τετελεσμένων γεγονότων. Και δεν ήτο δυνατόν να επιχειρηθή χωρίς τον κίνδυνον εξασθένησεως της άμυνης αυτής ταύτης της Ελλάδος».Η δήλωση του αυτή, έμεινε γνωστή με τη φράση «Η Κυπρος κείται μακράν» και δέχθηκε έκτοτε κριτική πολλές φορές.
Σύμφωνα με την άποψη του ακαδημαϊκού Πολύβιου Πολυβίου, μέλους της Ελληνοκυπριακής Αντιπροσωπείας στη Διάσκεψη της Γενεύης το 1974, ο Καραμανλής είχε θεωρήσει την υπόθεση της Κύπρου εξ αρχής χαμένη. Πιο συγκεκριμένα, εξετάζοντας το ζήτημα από καθαρά στρατιωτική σκοπιά, είχε κατανοήσει πως τα ελληνικά στρατιωτικά μέσα ήταν σαφώς υποδεέστερα των τουρκικών και η εμπλοκή της Ελλάδας στον πόλεμο ίσως οδηγούσε στην κατάληψη ολόκληρης της Κύπρου από την Τουρκία.
Στις 19 Αυγούστου, υπήρξαν ογκώδεις αντιαμερικανικές διαδηλώσεις στην Κύπρο. Ο Κυπριακός λαός ήταν οργισμένος για τον ρόλο των Αγγλοαμερικανών και του ΝΑΤΟ στο έγκλημα κατά της Κύπρου, το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή. Οι διαδηλωτές κραύγαζαν συνθήματα εναντίον των ΗΠΑ, της CIA, του ΝΑΤΟ, του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Χένρι Κίσσινγκερ κ.ά.
Σε κάποια στιγμή ακούστηκαν καταιγιστικά πυρά (οι πληροφορίες έκαναν λόγο για ένοπλους της ΕΟΚΑ Β΄) και τότε οι φρουροί της πρεσβείας, Αμερικανοί πεζοναύτες, έριξαν δακρυγόνα κατά των διαδηλωτών και άρχισαν να πυροβολούν στον αέρα. Από εξοστρακισμένες σφαίρες σκοτώθηκαν ο Αμερικανός πρέσβης, Ρότζερ Ντέιβις, και η γραμματέας του, Αντουανέτ Βαρνάβα. Για τις δολοφονίες δεν συνελήφθη κανένας, 3 χρόνια ωστόσο αργότερα δικάστηκαν και φυλακίστηκαν 2 άτομα για οχλαγωγία και παράνομη μεταφορά όπλων εκείνη την ημέρα.
Στις 25 Αυγούστου, με πρωτοβουλία του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Κουρτ Βαλντχάιμ, ξανάρχισαν οι συνομιλίες για λύση του Κυπριακού. Η τουρκοκυπριακή πλευρά ήθελε ομοσπονδιοποίηση με ανταλλαγή πληθυσμών, ενώ ο Γλαύκος Κληρίδης ήταν έτοιμος να αποδεχτεί την ομοσπονδία αλλά χωρίς ανταλλαγή πληθυσμών. Τελικά τον Αύγουστο του 1975, επήλθε συμφωνία η οποία είναι γνωστή με το όνομα Συμφωνία της Γ΄ Βιέννης.
Η τουρκοκυπριακή ερμηνεία διατηρεί την άποψη ότι πρόκειται για συμφωνία ανταλλαγής πληθυσμών ενώ η ελληνοκυπριακή ότι επρόκειτο για προσωρινό ανθρωπιστικό μέτρο. Οι συνομιλίες για λύση του Κυπριακού συνεχίζονται μέχρι σήμερα και αν και κατά καιρούς έχουν σημειωθεί προόδοι, το θέμα παραμένει άλυτο, εδώ και 49 έτη.
Η κυβέρνηση της εθνική ενότητας οργάνωσε δημοψήφισμα στις 22 Νοεμβρίου του 1974, όπου ο λαό στο ερώτημα εαν θέλει βασιλευομένη ή αβασίλευτη δημοκρατία, απάντησε το δεύτερο με ποσοστό 69,18%. Ο Καραμανλής εντωμεταξύ τον Σεπτέμβριο του 1974 νομιμοποίησε την σύσταση και την λειτουργία των πολιτικών κομμάτων, συμπεριλαμβανομένου του, από το 1947 παράνομου, ΚΚΕ. Στις 3 Σεπτεμβρίου ο Ανδρέας Παπανδρέου ίδρυσε το ΠΑΣΟΚ και στις 4 Οκτωβρίου ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ίδρυσε την Νέα Δημοκρατία. Τα κόμματα αυτά έπαιξαν και παίζουν έναν ιδιαίτερο ρόλο στα γεγονότα μετά το 1974.
Οι εκλογές της 17ης Νοεμβρίου του 1974 εξέλεξαν την Νέα Δημοκρατία με 54,37% ποσοστό. Το αφιέρωμά μας στην ημέρα της Δημοκρατίας δεν θα μπορούσε να μην συμπεριλαμβάνει και την επιστροφή του Φλωράκη από τις ανατολικές χώρες που ήταν η ηγεσία του ΚΚΕ, μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα σε άνα άρθρο του Ριζοσπάστη της 13ης Νοεμβρίου του 2005.
